Η κατάσταση ασφυξίας στο Γεντί Κουλέ το καλοκαίρι του 1945

Κοσμοπλημμύρα πολιτικών κρατουμένων στις φυλακές της Θεσσαλονίκης μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας

του Σπύρου Κουζινόπουλου

Μετά την υπογραφή της επαίσχυντης συμφωνίας της Βάρκιζας και το κύμα διώξεων των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης που εξαπολύθηκε από τις αρχές και τις ακροδεξιές παρακρατικές ομάδες, οι φυλακές όλης της χώρας, μεταξύ αυτών και του Επταπυργίου, γέμισαν ασφυκτικά από πολιτικούς κρατούμενους. Το καλοκαίρι του 1945 και το επόμενο διάστημα τα καταστήματα κράτησης είχαν υπερπληρωθεί με συνέπεια να δημιουργείται απελπιστική κατάσταση.

Μεταξύ των φυλακισμένων στο Γεντί Κουλέ βρίσκονταν πολλοί ασθενείς, φυματικοί, συφιλιδικοί, επιληπτικοί και με άλλες ασθένειες, ενώ τα διαβήματα των κρατουμένων προς τον Εισαγγελέα Εφετών για αποσυμφόρηση όχι μόνο έπεφταν στο κενό, αλλά συνεχίζονταν η μεταγωγή και άλλων. Την ίδια στιγμή το συσσίτιο δεν ανταποκρίνονταν ούτε στοιχειωδώς στις βιοτικές ανάγκες και επί δεκαήμερο, παρότι ήταν μέρες Πάσχα οι φυλακισμένοι διατρέφονταν με κουκιά σκέτα χωρίς λάδι και νερόβραστα φασόλια, με τη διεύθυνση των φυλακών να δικαιολογείται ότι “δεν υπάρχουν πιστώσεις”. 

Όταν στις 31 Μαίου 1945 θα επισκεφθεί τις φυλακές Επταπυργίου ο αρμόδιος Επιθεωρητής του υπουργείου Δικαιοσύνης μαζί με έναν Άγγλο λοχαγό με τον διερμηνέα του, μένουν κατάπληκτοι από τον συνωστισμό που επικρατούσε εκεί, συνιστώντας στον διευθυντή των φυλακών να μην δεχθεί άλλους κομμουνιστές κρατούμενους. Με την ευκαιρία εκείνη, μια πενταμελής επιτροπή πολιτικών κρατουμένων παρουσιάστηκε στον επιθεωρητή και τον Βρετανό στρατιωτικό. Οι δεσμώτες κρατούσαν στα χέρια ένα πιάτο με το φαγητό που λίγο πριν τους είχε διανεμηθεί και αποτελούνταν από μια νερόβραστη σούπα. Και όπως είπαν αγανακτισμένοι: “Τέτοια τροφή μας δίνει το επίσημο κράτος, τέτοια μας έδιναν και οι Γερμανοί όταν μας είχαν στο στρατόπεδο, τέτοια τροφή δίνονταν και στο Νταχάου και τα υπόλοιπα στρατόπεδα της Γκεστάπο”. 

Είναι αξιοσημείωτο ότι από τον Φεβρουάριο ως και τον Ιούλιο του 1945 είχαν συλληφθεί κάπου 20.000, είχαν φονευθεί πάνω από 500 και είχαν καταδικαστεί σε θάνατο 2961, σύμφωνα με όσα είχαν ανακοινωθεί από κυβερνητικές πηγές. Τον Δεκέμβριο 1945 ο υπουργός Δικαιοσύνης της κυβέρνησης του Θεμιστοκλή Σοφούλη δήλωσε ότι “το σύνολο των  φυλακισμένων είναι 17.984, εκ τούτων κατάδικοι 2.388 και υπόδικοι 15.596. Διώκονται ως μέλη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ 48.956. Το σύνολον των διωκομένων, συμπεριλαμβανομένων των υποδίκων, υπερβαίνει τας 80.000”.  Κατά το ΕΑΜ, από τη Βάρκιζα ως τις εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946, δολοφονήθηκαν 1.289 άτομα, τραυματίστηκαν σοβαρά 6.671, βασανίστηκαν 31.632 και συνελήφθησαν 84.931. Μέχρι τις 15 Ναίου 1945 στην περιοχή της Μακεδονίας-Θράκης, σύμφωνα με τις πηγές του ΕΑΜ, είχαν σημειωθεί 146 δολοφονίες και άλλες 13 δολοφονικές απόπειρες και είχαν υπάρξει 265 τραυματισμοί, 2.777 βασανιστήρια, 6 βιασμοί και 8 απόπειρες βιασμών. 

Οι συνθήκες διαβίωσης ήταν εξαιρετικά δύσκολες λόγω της έλλειψης χώρου, ενώ όπως είδαμε προέκυπταν προβλήματα υγιεινής διαβίωσης λόγω της “βαριάς και πνιγηρής” ατμόσφαιρας των θαλάμων. Παρ' όλα αυτά, δεν υπήρχε αναρρωτήριο για τους φυλακισμένους ασθενείς, τα φάρμακα ήταν λιγοστά και το νερό ανεπαρκέστατο “ενίοτε έλλειπε παντελώς”. 

Κατόπιν αυτών ήταν συνεχείς οι εκκλήσεις των πολιτικών κρατουμένων προς τις δημόσιες αρχές αλλά και διεθνείς οργανώσεις όπως ο ΟΗΕ και η ΟΥΝΡΑ, στις οποίες εκφράζονταν μία μόνιμη απελπισία και μία διαρκής κατάσταση ανάγκης στην οποία βρίσκονταν.    

Τα αιτήματα των φυλακισμένων εστιάζονταν κυρίως στη βελτίωση του συσσιτίου, την παροχή ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και ο εφοδιασμός με ρούχα και κουβέρτες. Και όπως έγραφαν οι κρατούμενοι “καλούμε να βάλετε τέρμα στο δράμα μας, αποκαθιστώντας στοιχειώδη σωφρονιστική πολιτική”. 

Καταδικασμένος για…. 207 ανύπαρκτους φόνους

Από τους πρώτους πολιτικούς κρατούμενους την πόρτα του Γεντί Κουλέ θα περάσει λίγους μόλις μήνες μετά την απελευθέρωση από τους κατακτητές και ο παλιός αντιστασιακός Γρηγόρης Τσιλιγκαρίδης, γραμματέας της “Εθνικής Αλληλεγγύης” Μακεδονίας-Θράκης με την κατηγορία ότι στη διάρκεια της κατοχής είχε διαπράξει ούτε έναν, ούτε δύο αλλά... 207 φόνους. Όπως μας εξιστόρησε σε μαγνητοφωνημένη συνέντευξη που μας είχε παραχωρήσει, αλλά και είχε καταγράψει σε ιδιόχειρα ανέκδοτα απομνημονεύματα:                                            :

“Κάποιο απόγευμα  Κυριακής συναντήθηκα στο δρόμο με δύο περιβόητους ταγματασφαλίτες οι οποίοι πλέον είχαν μεταμορφωθεί σε “εθνικόφρονες” και οι οποίοι άρχισαν να με απειλούν ότι θα με πετσοκόψουν. Φώναξα τότε την αστυνομία η οποία τους άφησε ελεύθερους, φυλακίζοντας στη θέση τους εμένα. Με κουβαλούσαν από κρατητήριο σε κρατητήριο και τελικά με κλείσαν στο Γεντί Κουλέ, στο τμήμα των στρατιωτικών φυλακών. Αναγκάστηκαν λίγο μετά να με αφήσουν ελεύθερο, όμως στις 4 Φεβρουαρίου 1945 με συνέλαβαν εκ νέου και βρέθηκα και πάλι στο Επταπύργιο, πριν δηλαδή υπογραφεί η συμφωνία της Βάρκιζας. Ενώ μετά τη Βάρκιζα, άρχισαν να κουβαλάνε στη φυλακή συνέχεια ΕΛΑΣίτες και ΕΑΜίτες, δεκάδες κάθε μέρα.

Μέσα σε ένα μήνα από τη συμφωνία της Βάρκιζας, πλημμύρισε από κρατούμενους η φυλακή. Γέμισαν όλοι οι θάλαμοι, γέμισαν και τα προαύλια, κοιμούνταν οι κρατούμενοι ακόμα και έξω γιατί οι θάλαμοι δεν χωρούσαν πλέον, ενώ γέμισε και το νοσοκομείο αλλά και οι στρατιωτικές φυλακές. Μας κατηγορούσαν όλους με τις γνωστές χαλκευμένες κατηγορίες των “φόνων επί κατοχής” που είχαν γίνει ψωμοτύρι από τις διωκτικές αρχές. Πήγαιναν να μας φορτώσουν από 5 μέχρι και ...1.000 φόνους τον καθένα. Τον Νούλη από τη Νιγρίτα τον κατηγορούσαν για 3.100 φόνους. Τον Παύλο Κεσίδη από το Παλιό Γυναικόκαστρο  Κιλκίς για 1.200 φόνους. Εμένα για 207 φόνους κι ας μην έδωσα ποτέ στη ζωή μου ούτε ένα μπάτσο, κι ούτε ήμουν ποτέ οπλισμένος. Αντιθέτως, σαν γραμματέας της “Εθνικής Αλληλεγγύης” οργάνωνα στην κατοχή την τροφοδοσία των ομήρων στο στρατόπεδο “Παύλος Μελάς”, την ενίσχυση των οικογενειών των θυμάτων, τη φροντίδα για τα ορφανά και τους ανάπηρους.

Ο Γρ. Τσιλιγκαρίδης (αριστερά) με τον συγκρατούμενό του Λαπουρίδη

Κάποιες δεξιές εφημερίδες γράφανε τότε ότι πιάστηκε ο Τσιλιγκαρίδης ο οποίος σκότωσε εκατοντάδες εθνικόφρονες. Και έρχονταν στο Επταπύργιο εκπρόσωποι από το αμερικανικό προξενείο, δημοσιογράφοι εγγλέζοι για να δουν τον μεγάλο εγκληματία. Άρχισαν τα δικαστήρια, δίκαζαν συνέχεια σε 15 χρόνια, σε 20 χρόνια, σε ισόβια, ενώ εμείς γελούσαμε ύστερα από κάθε καταδίκη, γιατί πιστεύαμε πως δεν θα αργούσε η αμνηστία, όπως και έγινε.   

Σαν εκλεγμένος από τους συγκρατουμένους μου γραμματέας της ομάδας των πολιτικών κρατουμένων, είχα δημιουργήσει καλές σχέσεις με τον διευθυντή της φυλακής Παπαδημητρίου. Ο οποίος, αν και έκανε κρατούμενος του ΕΛΑΣ στην Αριδαία και θα μπορούσε να έχει αντιαριστερό μένος, έδειξε ότι ήταν τίμιος άνθρωπος. Με άφησε και έβαλα στη φυλακή ραδιόφωνο, βιβλία, ενώ έκανε τα “στραβά μάτια” και πέρναμε τακτικά τις εφημερίδες μας. Και όταν επρόκειτο να μπει στη φυλακή η φρουρά για να κάνει έλεγχο, μας ειδοποιούσε ο διευθυντής και κρύβαμε το ραδιόφωνο και τα βιβλία. Μία μέρα μάλιστα τα πήγα και τα έκρυψα στο γραφείο του και ύστερα μας τα επέστρεψε”.   

Γεντί Κουλέ: «Ο τρόμος του λαού»

Σε ένα χρονογράφημά της η εφημερίδα Δημοκρατία με την υπογραφή του Σταμ-Σταμ αναφερόμενη στο συνωστισμό που επικρατούσε στο Γεντί Κουλέ, το αποκαλεί ως “τον τρόμο του λαού”, σημειώνοντας: “Κοντεύουν να τρελαθούν οι δικαστικές αρχές. Επτακόσιοι τόσοι εις το Επταπύργιον, δεν ξέρω πόσες εκατοντάδες εις τας “Νέας Φυλακάς”. Γεμάτο το Τμήμα Μεταγωγών  και έρχονται και άλλοι και άλλοι  από την ύπαιθρο και άλλοι και άλλοι, ατελείωτοι. Παλιές και νέες κατηγορίες κρατουμένων. Παρά τους συλλαμβανόμενους δια κοινά αδικήματα ποινικού δικαίου, το νέο φρούτο οι δωσίλογοι και  παρεκεί οι “Ελασίτες” όπως τους ονομάζουνε”.   

H ευνοϊκή αυτή μεταχείριση των πολιτικών κρατουμένων από τη διεύθυνση της φυλακής θα αλλάξει άρδην, όταν από τις 2 Ιουλίου 1945, Εθνοφύλακες θα αντικαταστήσουν τη φρουρά του Επταπυργίου, επιδεικνύοντας από την πρώτη στιγμή μία εξαιρετικά βίαιη συμπεριφορά απέναντι στους 700 φυλακισμένους για πολιτικά αδικήματα καθώς και στους συγγενείς τους. Από τις πρώτες ενέργειες των εθνοφυλάκων της φρουράς, η διενέργεια εξονυχιστικής έρευνας στους θαλάμους, η κατάσχεση όλων των βιβλίων και εφημερίδων, αλλά και των σημειώσεων κρατουμένων με τα στοιχεία νομικής υπεράσπισής τους. Με υπόμνημα που καταθέτει την  επόμενη μέρα στους αντιπροσώπους των Συμμάχων χωρών, τον ανώτερο στρατιωτικό διοικητή και τον εισαγγελέα Εφετών η Γραμματέας του διοικητικού συμβουλίου της “Εθνικής Αλληλεγγύης” Θεσσαλονίκης, Μαίρη Χυτήρη καταγγέλει ότι η φρουρά του Γεντί Κουλέ εφαρμόζει απαγόρευση επισκεπτηρίου και επίδοσης των τροφίμων που μεταφέρουν οι συγγενείς τους, ενώ ακόμη δεν επιτρέπει την εισαγωγή βιβλίων και εφημερίδων, απαγορεύοντας ακόμη και τα τραγούδια.     

Τα στοιχεία είναι από το βιβλίο του Σπύρου Κουζινόπουλου "Γεντί Κουλέ, η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης" που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΙΑΝΟΣ