To Aντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης επί 4ης Αυγούστου

του Σπύρου Κουζινόπουλου

Η αναφορά στο όνομα του δασκάλου του 11ου Δημοτικού Σχολείου Θεσσαλονίκης Κώστα Τσίρκα, ενός από τους 200 κομμουνιστές που εκτελέστηκαν από τους ναζί στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944, ήρθε να μας θυμίσει τη δημιουργία στην πρωτεύουσα της ελληνικής Μακεδονίας την περίοδο της δικτατορίας Μεταξά του Αντιδικτατορικού Μετώπου Θεσσαλονίκης. Του οποίου μάλιστα ο Τσίρκας, μαζί με την -επίσης δασκάλα- σύζυγό του Κατίνα, ήταν από τους κύριους οργανωτές και στυλοβάτες του.

Το Αντιδικτατορικό Μέτωπο είχε δημιουργηθεί το φθινόπωρο του 1937 με πρωτοβουλία της Κομματικής Οργάνωσης Θεσσαλονίκης του ΚΚΕ, που φυσικά βρισκόταν εκείνη την εποχή σε βαθιά παρανομία, και συμμετείχαν σ’ αυτό: ο δημόσιος υπάλληλος Κώστας Μπασιάκος, ως εκπρόσωπος του ΚΚΕ, ο γραμματέας του Αγροτικού Κόμματος Ελλάδος (ΑΚΕ) Κώστας Γαβριηλίδης, ο υπάλληλος της Τραπέζης της Ελλάδος Σακελλαρίδης ως εκπρόσωπος των συνδικαλιστικών οργανώσεων της Θεσσαλονίκης, οι πρώην υπουργοί του Ελευθέριου Βενιζέλου, Δημήτριος Δίγκας και Αλέξανδρος Ζάννας, ο βουλευτής και εκδότης της εφημερίδας «Ελληνικός Βορράς» Πέτρος Λεβαντής, ο πρώην βουλευτής Θεσσαλονίκης και Χαλκιδικής με το Κόμμα Φιλελευθέρων, Νικόλαος Τερζόγλου κ.ά.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση των αστυνομικών αρχών, όταν εξάρθρωσαν το ΑΜΘ, οι συναντήσεις και οι συσκέψεις των μελών του Μετώπου γίνονταν στο σπίτι του δασκάλου Φατσέα, που ήταν κουμπάρος του Λεβαντή.

Ο Περικλής Καλοδίκης, όρθιος στο κέντρο, μαζί με συναδέλφους του εκπαιδευτικούς

Η συμμετοχή των εκπαιδευτικών

Ιδιαίτερα σημαντική φαίνεται ότι ήταν η συμμετοχή στο Αντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης των εκπαιδευτικών της πόλης, καθώς για την υπόθεση αυτή είχαν συλληφθεί από την Ασφάλεια του Μανιαδάκη τις πρώτες μέρες του Ιουνίου 1938 ο σπουδαίος δημοτικιστής καθηγητής του 5ου Γυμνασίου Θεσσαλονίκης, Περικλής Καλοδίκης, ο καθηγητής στο Πρακτικό Λύκειο Βαγγέλης Λαδάς, ο επίσης καθηγητής στο Β’ Γυμνάσιο Εμμανουήλ Χρονάκης, η καθηγήτρια στη Γεωπονική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Μαρία Λογοθέτη και οι δάσκαλοι: Κώστας Τσίρκας, δάσκαλος στο 11ο Δημοτικό Σχολείο, που ήταν επίσης καθοδηγητής της οργάνωσης δημοδιδασκάλων του ΚΚΕ Θεσσαλονίκης, Κώστας Κεφαλάς του 5ου Δημοτικού Σχολείου, Αναστάσιος Βασάτης (Δ’ Ισραηλιτικό Δημοτικό Σχολείο), Δημήτρης Χριστάρας (3ο Δημοτικό), Μιχάλης Μαρούσης (1ου Δημοτικό), Νίκος Δροσίνης (6ο Δημοτικό), Ανδρέας Θυμιογιάννης (4ο Δημοτικό), Χρήστος Τσουκαλάς (8ο Δημοτικό), Ζαχαρίας Φουντουλάκης (7ο Δημοτικό), Κυπριανός Αρναούτογλου (1ο Δημοτικό Νεάπολης), οι δάσκαλοι του Πειραματικού Δημοτικού Σχολείου Αλεξάνδρα Κεσανλή και Παπαθεοφάνους κ.ά.

Mεταξύ των κατηγορουμένων για συμμετοχή στο Αντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης ήταν και η σύζυγος του Κώστα Τσίρκα, επίσης δασκάλα στο Πρότυπο Παιδαγωγικό Σχολείο, Κατίνα Τσίρκα, που όμως δεν είχε συλληφθεί γιατί ήταν λεχώνα.

Ο δάσκαλος Κώστας Τσίρκας, ένας από τους «200» εκτελεσμένους στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 |

 Η δεξιά φωτογραφία του Τσίρκα δόθηκε στη δημοσιότητα κατά τη σύλληψή του από την Ασφάλεια

Ποιος ήταν ο Κώστας Τσίρκας

Ο δάσκαλος Κώστας Τσίρκας γεννήθηκε το 1906 στα Πράμαντα Ιωαννίνων. Το 1926 τελείωσε το Γυμνάσιο Ιωαννίνων και διορίστηκε δάσκαλος στο χωριό Ψέλτσκο (Κυψέλη) Καστοριάς. Το 1930 μετατέθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου παράλληλα με την εργασία του γράφτηκε και στη Νομική Σχολή. Στέλεχος του ΚΚΕ, συνδικαλιστής, πρόεδρος του Συλλόγου των προοδευτικών δασκάλων «Αναγέννησις». Λίγο μετά που κηρύχτηκε η δικτατορία Μεταξά τέθηκε σε διαθεσιμότητα από το δικτατορικό καθεστώς. Δεν σταμάτησε να παλεύει για τα δημοκρατικά δικαιώματα κι έτσι συμμετείχε στο Αντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης, ενώ ήταν συντάκτης της εφημερίδας «Αντιδικτατορικό Μέτωπο». Πιάστηκε με προδοσία στις 6/5/1938, μαζί με άλλους 75 υπαλλήλους, και μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία, η «ελληνική» διοίκηση της οποίας τον παρέδωσε στους Γερμανούς κατακτητές που τον εκτέλεσαν με τους «200» στο Σκοπευτήριο Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.

 Εξοντωτικά μέτρα κατά των κομμουνιστών

Η μεταξική δικτατορία αντιμετώπισε τους κομμουνιστές ως τους πιο βασικούς αντιπάλους της και χρησιμοποίησε σε βάρος τους εξοντωτικά μέσα. Τους θεωρούσε, μάλιστα, πρωτεργάτες στη συγκρότηση αντιδικτατορικών οργανώσεων. Είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική μια απόρρητη εγκύκλιος που είχε στείλει τον Ιανουάριο του 1938 στις νομαρχίες, στους εισαγγελείς και στις αστυνομικές αρχές του κράτους ο υφυπουργός Δημόσιας Ασφάλειας Μανιαδάκης:

«Πρώτιστος, κύριος και αντικειμενικός σκοπός της κατευθύνσεως του κομμουνιστικού κόμματος είναι η ανατροπή της κυβερνήσεως. Προς τούτο το Λαϊκόν Μέτωπον, το οποίον και προ της 4ης Αυγούστου 1936 είχον οι κομμουνισταί συγκροτήσει, συμφώνως προς τας οδηγίας της Τρίτης Διεθνούς, το εμφανίζουν ήδη ειδικώς διά την Ελλάδα ως Λαϊκόν αντιδικτατορικόν ή αντιφασιστικόν μέτωπον, με συμμετοχήν εις τούτο αντιπροσώπων από τα τέως κόμματα των Φιλελευθέρων, της Δημοκρατικής Ενώσεως, του Αγροτικού, του Σοσιαλιστικού, καθώς και παντός αντιδρώντος προς την σημερινήν διακυβέρνησιν της χώρας…».

 Οι αντιδικτατορικές εκδηλώσεις

Η δικτατορία προσπάθησε να αντιμετωπίσει τις αντιφασιστικές δραστηριότητες των κομμουνιστών με συνεχείς μαζικές συλλήψεις και φυλακίσεις ή εκτοπίσεις τους σε ξερονήσια.

Εκείνη την περίοδο, παρά το στυγνό αστυνομικό καθεστώς και τις δολοφονίες στελεχών του ΚΚΕ, όπως του υποδηματεργάτη Στέφανου Λασκαρίδη που τα όργανα του καθεστώτος τον πέταξαν από το παράθυρο του κτιρίου της Ασφάλειας, στην οδό Λεωφόρου Στρατού, η Θεσσαλονίκη γνώριζε αρκετά συχνά αντιδικτατορικές εκδηλώσεις, κυρίως στο Πανεπιστήμιο αλλά και σε άλλους χώρους. Μερικές από αυτές περιγράφονταν πολύ καθαρά στο παρακάτω «Αστυνομικόν Δελτίον» της Ασφάλειας του Μανιαδάκη:

Ένα από τα έργα της δικτατορίας Μεταξά το ομαδικό κάψιμο προοδευτικών βιβλίων

Οι εφημερίδες «Λευτεριά», «Μαθητική Φωνή», «Αντιφασίστας»

«Εις την Θεσσαλονίκην εκυκλοφόρησεν πολυγραφημένη η εφημερίς “Λευτεριά”, όργανον της φοιτητικής κομμουνιστικής Νεολαίας, που παροτρύνει την ενίσχυσιν του Λαϊκού Μετώπου και αναφέρει ότι κατά το γενόμενον μάθημα αεραμύνης εις το Πανεπιστήμιον εγένοντο εκδηλώσεις των φοιτητών κατά του πολέμου.

Εις την Θεσσαλονίκην επίσης εκυκλοφόρησεν η πολυγραφημένη τετρασέλιδος εφημερίς “Μαθητική Φωνή”, όργανον της μαθητικής κομμουνιστικής νεολαίας, που απευθύνεται προς τους μαθητάς των Γυμνασίων, εις τους οποίους προσπαθεί να παρουσιάσει την Ελλάδα ως κυβερνωμένην με μεσαιωνικούς τρόπους.

Εις την Θεσσαλονίκην και πάλιν εκυκλοφόρησεν την 21ην Νοεμβρίου 1937 η εφημερίς “Αντιφασίστας”, καθαρώς κομμουνιστική.

Εξ αναφοράς τέλος της Αστυνομικής Διευθύνσεως Θεσσαλονίκης, εκθετούσης τας εσχάτως λαβούσας χώραν σκηνάς εν τω Πανεπιστημίω Θεσσαλονίκης, προκύπτει ότι: Α’. την 27ην Νοεμβρίου 1937 ερρίφθησαν έξωθι του Πανεπιστημίου προκηρύξεις επαναστατικού περιεχομένου, Β’. την 30ήν Νοεμβρίου, μετά το μάθημα της Κοινωνιολογίας του πρυτάνεως Ελευθεροπούλου, ερρίφθησαν και πάλιν κομμουνιστικαί προκηρύξεις εις την έξοδον του Αμφιθεάτρου, Γ’. την 7ην Δεκεμβρίου εις το μάθημα του Ενοχικού Δικαίου του καθηγητή Λυτζεροπούλου έλαβε χώραν προσχεδιασμένη διαμαρτυρία υπό της κομμουνιστικής φοιτητικής νεολαίας υπέρ του απομακρυνθέντος πρυτάνεως Ελευθεροπούλου (…), Δ’. την 10ην Δεκεμβρίου ερρίφθησαν και πάλιν προκηρύξεις κομμουνιστικού περιεχομένου. Την ιδίαν νύκτα της 10ης Δεκεμβρίου ανηρτήθη Ερυθρά σημαία με σφυροδρέπανον επί της κυρίας εισόδου του Πανεπιστημίου».

Πρέπει να σημειώσουμε ότι ανάμεσα στους συλληφθέντες για το Αντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης ήταν και ο Ηρακλης Πασχαλιδης , τριατατικος, αργότερα πεθερός του Κωστή Μοσκωφ

Περικλής Καλοδίκης, μια σπουδαία προσωπικότητα

Ο Περικλής Καλοδίκης

Ο Περικλής Καλοδίκης, αδελφός του δολοφονημένου στη Λάρισα το 1947 Σπύρου Καλοδίκη, γεννήθηκε στην πόλη της Κέρκυρας το 1906. Σπουδαίος φιλόλογος, μετά τον Εμφύλιο ήταν πολιτικός πρόσφυγας στο εξωτερικό, όπου συνέγραψε πολλά από τα βιβλία με τα οποία μορφώθηκαν τα Ελληνόπουλα στις σοσιαλιστικές χώρες. Επίσης, συνέγραψε και εξέδωσε στην Ελλάδα, το 1976, τετράτομο έργο για τη νεοελληνική λογοτεχνία.

Αφού τελείωσε τις γυμνασιακές σπουδές του στο νησί, φοίτησε ελληνική φιλολογία στο πανεπιστήμιο στην Αθήνα και το 1933 διορίστηκε φιλόλογος καθηγητής στο Αρσάκειο της Κέρκυρας. Επίσης, ήταν διπλωματούχος παιδοψυχολογίας.

Ασπάστηκε τις ιδέες της σοσιαλιστικής - κομμουνιστικής κοινωνίας και εντάχθηκε στην Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας (ΟΚΝΕ) και στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, ενώ φοιτούσε στο πανεπιστήμιο.

Οι θέσεις του υπέρ του δημοτικισμού και της λαϊκής Παιδείας, σε συνδυασμό με την ένταξή του στο ΚΚΕ, συνέτειναν ώστε να μετατεθεί από την Κέρκυρα στη Ζωσιμαία Σχολή στα Ιωάννινα και στη συνέχεια στη Θεσσαλονίκη, στο 5ο γυμνάσιο της πόλης, πριν κηρυχθεί η δικτατορία του Μεταξά το 1936.

Γρήγορα εκεί, με αφορμή τα γεγονότα ότι μίλησε στους μαθητές του υπέρ του αγώνα των Δημοκρατικών εναντίον του Φράνκο στην Ισπανία και δίδασκε αρχαίες τραγωδίες από ελεύθερη μετάφραση στην καθομιλουμένη, μετατέθηκε στην Ιεράπετρα της Κρήτης.

Στη Θεσσαλονίκη είχε διαταχθεί ανάκριση εις βάρος του, από τις αρχές Ασφαλείας, με το αιτιολογικό ότι στον πίνακα της αίθουσας όπου δίδασκε στο σχολείο είχε αναγραφεί σύνθημα υπέρ των Ισπανών Δημοκρατικών, όταν αυτοί είχαν νικήσει τους φασίστες του Φράνκο σε μάχη του ισπανικού Εμφυλίου.

Η κατηγορία στοιχειοθετήθηκε ενώ είχε εκ νέου μετατεθεί, αυτή τη φορά στην Ιεράπετρα. Αστυνομική δύναμη τον συνέλαβε εκεί στην έδρα της διδασκαλίας, ο ίδιος παύθηκε από καθηγητής της δημόσιας Εκπαίδευσης και εκτοπίστηκε στη Ζάκυνθο. Κατηγορήθηκε για «φιλοκομμουνιστικές ιδέες». Οι μαθητές του, τότε, πραγματοποίησαν ολονύκτια διαμαρτυρία μέσα στο σχολείο, αντιδρώντας στη σύλληψή του.

Με μέλη της οικογένειάς του

Αργότερα, στη διάρκεια της δικτατορίας Μεταξά, δραπέτευσε από τη Ζάκυνθο και πέρασε στην παρανομία στην Αθήνα.

Στην Κατοχή πήρε δραστήρια μέρος στο ΕΑΜ και είχε ηγετικό ρόλο στο ΕΑΜ των εκπαιδευτικών, συνεργαζόμενος με τον παιδαγωγό Δημήτρη Γληνό. Ακόμη, συμμετείχε στον ΕΛΑΣ. Τάχθηκε στη συνέχεια με τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας.

Μετά τον Εμφύλιο, λόγω της ευρύτατης μόρφωσής του, ανέλαβε και έφερε εις πέρας το έργο της συγγραφής όλων σχεδόν των βιβλίων που χρησιμοποίησαν η Σοβιετική Ένωση και οι άλλες ευρωπαϊκές σοσιαλιστικές χώρες για να μορφωθούν ελληνικά τα παιδιά των πολιτικών προσφύγων. Συνέγραψε στο Βουκουρέστι, στο πλαίσιο των εργασιών της Κεντρικής Εκπαιδευτικής Ομάδας της Επιτροπής «Βοήθεια για το Παιδί» (ΕΒΟΠ), που είχε συγκροτήσει το ΚΚΕ με διαπρεπείς προσωπικότητες όπως ο Π. Κόκκαλης και η Έλλη Αλεξίου, εκπαιδευτικά βιβλία όλων σχεδόν των γνώσεων για τις τάξεις του δημοτικού και του γυμνασίου και, κυρίως, βιβλία για τη νεοελληνική γλώσσα, την ελληνική Ιστορία, την ελληνική γεωγραφία και τη νεοελληνική λογοτεχνία. Ήταν ένα τεράστιο έργο.

Από τη δεκαετία του 1950 και για πολλά χρόνια διετέλεσε διευθυντής του ελληνικού Γυμνασίου στο Βουκουρέστι, όπου συνεργάστηκε, μεταξύ άλλων, με την παιδαγωγό Έλλη Αλεξίου.  

Γνώρισε την κόρη του Άσπα Μανδηλαρά - Καλοδίκη, σύζυγο του δολοφονημένου από τη χούντα των συνταγματαρχών το 1967 αγωνιστή νομικού Νικηφόρου Μανδηλαρά, στο Βουκουρέστι το 1964, δεδομένου ότι η κόρη του μόλις δύο ετών όταν αυτός είχε βγει στην παρανομία, πριν φύγει από τη χώρα. 

Επέστρεψε από τους πρώτους στην Ελλάδα, μετά τη μεταπολίτευση του 1974, τον Σεπτέμβριο. 

Το 1976 εξέδωσε μέσω των εκδόσεων Gutenberg το τετράτομο έργο «Η νεοελληνική λογοτεχνία». Το πολύτιμο αυτό έργο ήταν το έργο της ζωής του. Το αφιέρωσε «σ' όλους που πέσανε στον αγώνα για τη λευτεριά και το δίκιο». Επίσης, «στους δικούς μου Σπύρο Καλοδίκη και Νικηφόρο Μανδηλαρά».

Σημείωσε στον πρόλογο της έκδοσης: «Ευαίσθητες κεραίες των πόνων και των πόθων του λαού, οι λογοτέχνες μας, πρωτοπόροι και οι πιο πολλοί μαχητές στον ωραίο αγώνα για λευτεριά και δίκιο, όχι μόνο εκφράζουν και προβάλλουν τα εθνικολαϊκά ιδανικά, μα συντελούν και στην πραγμάτωσή τους, εμψυχώνοντας το λαό. Αυτή άλλωστε είναι και η αποστολή της λογοτεχνίας. Η λογοτεχνία μας γενικά έχει εντονότατο πολιτικό και κοινωνικό χαρακτήρα. Εμπνέεται από τα καυτά προβλήματα του λαού και του τόπου. Και πρώτ' απ' όλα από το μεγάλο αίτημα της ελευθερίας. Να μπορεί ο λαός να διαφεντεύει τον τόπο του, χωρίς ξένους αφέντες και ντόπιους τύραννους. Σ' αυτό το στόχο συγκλίνει όλη η παλιότερη, νεότερη και σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία. Πολύ αίμα έχασε ο λαός μας και πολλές πίκρες γεύτηκε στον αγώνα του για τα ιδανικά της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας της πατρίδας του, για να δημιουργήσει ένα καλύτερο παρόν και μέλλον που του αξίζει. Και η λογοτεχνία αποτέλεσε και συντελεί όχι λίγο στη διαμόρφωση της αγωνιστικής συνείδησης του λαού στον αγώνα για τη νίκη των ιδανικών του».

Επίσης, εξέδωσε το πολύ σημαντικό βιβλίο «Συνταχτικό της δημοτικής γλώσσας».

Πέθανε στην Αθήνα, σε ηλικία 75 ετών, τις 9 Σεπτεμβρίου 1981.