Η αρχαία Αινεία, η Νέα Μηχανιώνα και η θεά Αφροδίτη

Δεν αντέξαμε στον πειρασμό να αναδημοσιεύσουμε από την πολύ καλή ηλεκτρονική εφημερίδα Voria.gr ένα πολύ σημαντικό και εξόχως κατατοπιστικό ρεπορτάζ της δημοσιογράφου Μαρίας Ριτζαλέου για την αρχαία Αινεία, την ιστορία της, τον ασύλητο κιβωτιόσχημο τάφο που βρέθηκε στα νότια του Καραμπουρνού αλλά και το πήλινο ειδώλιο της θεάς του έρωτα Αφροδίτης Αναδυομένης σε κοχύλι.

της Μαρία Ριτζαλέου

Στην Αινεία -σημερινή Νέα Μηχανιώνα- ναός του 8ου π.Χ. αιώνα, αφιερωμένος στην Αφροδίτη, προστάτιδας των ναυτικών, κι ένα πήλινο ειδώλιο της θεάς από το Αρχαιολογικό Μουσείο

Ο μύθος λέει πως ο ήρωας της Τροίας, Αινείας, περνώντας τον 8ο π.Χ. αιώνα από τη χερσόνησο του Μεγάλου Εμβόλου (Καραμπουρνού) ίδρυσε πάνω τη θάλασσα μία πόλη και της έδωσε το όνομά του. Στην Αινεία ανέγειρε ναό προς τιμήν της μητέρας του, της θεάς Αφροδίτης και εκεί έθαψε τον πατέρα τον Αγχίση, πρίγκιπα της Τροίας και πρώτο ξάδερφο του βασιλιά Πρίαμου.

Η Αινεία, η σημερινή Ν.Μηχανιώνα

Η Αινεία είναι η σημερινή Νέα Μηχανιώνα, έξω από τη Θεσσαλονίκη και ο αρχαιολογικός χώρος εντοπίζεται στη θέση Τούμπα Τάμπια, στα νότια του ακρωτηρίου ΄Εμβολο ή Καραμπουρνού, σε απόσταση 2,5 χλμ. βορειοδυτικά του οικισμού.

Η αρχαία Αινεία ήταν μια πόλη πλούσια κι είναι χαρακτηριστικό πως έκοβε δικό της νόμισμα ήδη από τον 6ο π.Χ. αιώνα με την κεφαλή του ιδρυτή της στη μία όψη.

Η πόλη καταλήφθηκε το 348 π.Χ. από τον Φίλιππο Β' της Μακεδονίας και αργότερα το 316/315 π.Χ. αποτέλεσε ένα από τα πολίσματα που καταστράφηκαν από τον Κάσσανδρο και ο πληθυσμός μετακινήθηκε εκεί όπου ιδρύθηκε η νέα, μεγάλη πόλη, η Θεσσαλονίκη - χωρίς ωστόσο να εγκαταλειφθεί πλήρως, καθώς εμφανίζεται ως πόλη στους Δελφικούς Καταλόγους των Θεωροδόκων του 3ου αι. π.Χ. και παίρνει μέρος στους αγώνες κατά των Ρωμαίων.

«ο τάφος της Αινείας»,

Από εκείνη την εποχή μάλιστα, διασώζεται σχεδόν ακέραιος «ο τάφος της Αινείας», όπως τον αποκαλούν οι αρχαιολόγοι, ένας πώρινος κιβωτιόσχημος τάφος, που βρέθηκε σχεδόν ασύλητος. Το εσωτερικό του είναι ζωγραφισμένο (πολύχρωμη κοσμοφόρος που περιτρέχει και τις τέσσερις πλευρές με βλαστούς, άνθη, περιστέρια, κορδέλες) και υπάρχουν προσωπικά είδη και ειδη καλλωπισμού της νεκρής νεαρής γυναίκας. Η ταφή χρονολογείται στα 350-325 π.Χ., τότε που το σύνολο του πληθυσμού της Αινείας είχε εκτοπιστεί προς τη νέα πατρίδα, τη Θεσσαλονίκη, όσοι πάντως έμειναν πίσω διατήρησαν τις λατρευτικές συνήθειες της εποχής και της περιοχής.

Η θεά με τις τέλειες αναλογίες, γέννημα του αφρού της θάλασσας

Η λατρεία της θεάς Αφροδίτης στην αρχαία Αινεία δεν ήταν τυχαία και δεν σχετίζεται αποκλειστικά με το γεγονός ότι ήταν μητέρα του ιδρυτή της πόλης. Η Αινεία ατένιζε τον Θερμαϊκό κόλπο και είχε αναπτύξει από νωρίς το εμπόριο και τη ναυσιπλοΐα. Πλοία έφευγαν και έδεναν στο λιμάνι μεταφέροντας εμπορεύματα σε όλο το Αιγαίο.  Κι έτσι η Αφροδίτη, θεά του έρωτα, της ομορφιάς, της γονιμότητας και της αναγέννησης της ζωής, υπήρξε επίσης προστάτιδα των ναυτικών. Οι κάτοικοι της Αινείας έχτισαν ναό αφιερωμένο σε εκείνη ήδη από τα υστεροαρχαϊκά χρόνια και αργότερα, κατά τη ρωμαϊκή εποχή, επέστρεψαν και τον μετέφεραν στη Θεσσαλονίκη.

Σύμφωνα με την πιο γνωστή εκδοχή, όπως την παραδίδει ο Ησίοδος στη Θεογονία, η Αφροδίτη αναδύθηκε από τον αφρό της θάλασσας-το λέει και το όνομά της. Κι αυτή η απεικόνιση, να βγαίνει με το αγαλμάτινο και με τις τέλειες αναλογίες σώμα της, μέσα από το νερό, αποτέλεσε μία από τις πιο αγαπημένες θεματικές της αρχαίας τέχνης. Γνώρισε μάλιστα μεγάλη διάδοση κατά τους ελληνιστικούς χρόνους και αποδίδεται σε έναν ζωγραφικό πίνακα του Απελλή του 4ου αι. π.Χ., από το Ασκληπιείο στην Κω, που μεταφέρθηκε από τον Αύγουστο στη Ρώμη.

το πήλινο ειδώλιο της Αφροδίτης Αναδυομένης

Μια σπάνια παραλλαγή αυτού του εικονογραφικού τύπου αποτελεί το πήλινο ειδώλιο της Αφροδίτης Αναδυομένης σε κοχύλι, που μπορεί κανείς να δει στη μόνιμη έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης «Θεσσαλονίκη, Μακεδονίας Μητρόπολις». Προέρχεται από κεραμοσκεπή τάφο που ανακαλύφθηκε το 1969 στο Δυτικό Νεκροταφείο της αρχαίας Θεσσαλονίκης, στη Θέση Ραμόνα, χρονολογείται μεταξύ 300 και 270 π.Χ. και αποτελεί έργο τοπικού εργαστηρίου κοροπλαστικής.

Η Αφροδίτη παριστάνεται γυμνή, γονατισμένη μέσα σε ένα μεγάλο ανοιχτό κοχύλι. Πίσω από το σώμα της αναπτύσσεται ένα «αναπεπταμένο» ιμάτιο που λειτουργεί σχεδόν σαν σκηνικό, προβάλλοντας τη μορφή της θεάς. Στο αριστερό της χέρι κρατά μια ομφαλωτή φιάλη, ένδειξη της ιερότητάς της, ενώ με το δεξί συγκρατεί διακριτικά το ένδυμά της. Τα μαλλιά της είναι χωρισμένα στη μέση σε πλούσιους πλοκάμους και στεφανώνονται από κυκλικό διάδημα.

Το κοχύλι, αν και δεν αναφέρεται στις αρχαιότερες αφηγήσεις του μύθου, εξελίχθηκε ήδη από την ελληνιστική εποχή σε ένα από τα χαρακτηριστικότερα σύμβολα της Αφροδίτης. Η εικόνα της γυμνής νεαρής γυναίκας που αναδύεται από αυτό παραπέμπει στο θαλάσσιο περιβάλλον της γέννησής της και συνδέεται με συμβολισμούς γονιμότητας και ομορφιάς.

Η θεά του έρωτα και της αναγέννησης

Η γοητεία του θέματος υπήρξε διαχρονική. Από τα ελληνιστικά ειδώλια και τα ρωμαϊκά έργα τέχνης έως τους ζωγράφους της Αναγέννησης και των νεότερων χρόνων, η μορφή της Αφροδίτης που αναδύεται από τη θάλασσα παρέμεινε μία από τις πιο αγαπητές και εμβληματικές εικόνες της δυτικής τέχνης. Η περίφημη «Γέννηση της Αφροδίτης» του Σάντρο Μποττιτσέλλι αποτελεί ίσως τη γνωστότερη έκφραση αυτής της μακραίωνης καλλιτεχνικής παράδοσης, αποδεικνύοντας τη διαχρονική απήχηση του μύθου και της εικονογραφίας της θεάς.

Σύμφωνα με την ενημέρωση του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, δεν είναι τυχαίο ότι το ειδώλιο βρέθηκε σε τάφο, καθώς στον αρχαίο κόσμο η Αφροδίτη δεν ήταν μόνο η θεά του έρωτα. Ανάμεσα στις πολλαπλές ιδιότητές της συγκαταλεγόταν και η σύνδεσή της με τον Κάτω Κόσμο και την ιδέα της αναγέννησης. Η παρουσία της ανάμεσα στα κτερίσματα ενός νεκρού προσέδιδε συμβολισμούς που υπερέβαιναν την απλή διακοσμητική λειτουργία ενός ειδωλίου και αντανακλούσαν αντιλήψεις, προσδοκίες και συμβολισμούς που σχετίζονταν με τον κύκλο της ζωής.

Αφροδίτη: Η προστάτιδα των ναυτικών

Η λατρεία της Αφροδίτης επικεντρώθηκε στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, κοντά σε πόλεις που είχαν λιμάνια και τα προσωνύμια που της αποδίδονται είναι,  Πελαγία (Pelagia) – του πελάγους, Εὔπλοια (Euploia) – «της καλής πλεύσης», Λιμενία (Limenia) – «του λιμανιού».

Οι ναυτικοί επισκέπτονταν τα ιερά της πριν από κάθε ταξίδι τους κι άφηναν αναθήματα, ευχόμενοι ασφαλείς θάλασσες και καλές πλόες. Λατρεύονταν στον Πειραιά, στην Κνίδο της Μικράς Ασίας, στη Δήλο, κ.α. και είχε ιδιαίτερο ρόλο στο ελληνικό «θαλάσσιο πάνθεον», δίπλα στον Ποσειδώνα. Στην Αίγινα, ήρθε στο φως μια πέτρινη άγκυρα με επιγραφή αφιερωμένη στην Αφροδίτη Επιλιμενία, δηλαδή στην Αφροδίτη που προστατεύει το λιμάνι.

Από τον μύθο της γέννησης, μέχρι τα ιερά των λιμανιών και τα ειδώλια αφιερωμένη σε εκείνη, η Αφροδίτη, πανέμορφη και γι΄αυτό ερωτεύσιμη, βρίσκεται και θαυμάζεται σε μουσεία και μνημεία. Και μέχρι σήμερα η μορφή της -όπως κι αν αυτή αναπαριστάται- εξακολουθεί να υπενθυμίζει πως η θάλασσα ήταν ανέκαθεν τόπος ζωής, πίστης και προσδοκίας.