Φυλακές και εκτελέσεις στο Κιλκίς την περίοδο του Εμφυλίου

Το κτήριο της παλιάς Νομαρχίας Κιλκίς

του Σπύρου Κουζινόπουλου

Κατά την περίοδο του εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα (1946-1949), η περιοχή του Κιλκίς είχε πληρώσει πολύ ακριβά την μεγάλη συμμετοχή των καλύτερων παλληκαριών και κοριτσιών του νομού στο κίνημα της Εθνικής Αντίστασης. Οι φυλακές του Κιλκίς και οι ευρύτεροι χώροι κράτησης της περιόδου συνδέθηκαν άμεσα με τις δραματικές πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις της εποχής.

Εκατοντάδες οι συλληφθέντες, δεκάδες οι δολοφονημένοι και εκτελεσμένοι, χιλιάδες οι Κιλκισιώτες που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους για να γλυτώσουν από το ανελέητο κυνηγητό. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο νομός Κιλκίς από 101.820 κατοίκους που είχε το 1940, ο πληθυσμός αυτός, σύμφωνα με τα στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας μειώθηκε δέκα χρόνια αργότερα, το 1951, στους 89.475 κατοίκους. Δηλαδή μείον 12.345 κάτοικοι  

Το Έκτακτο Στρατοδικείο

Με την έναρξη του Εμφυλίου Πολέμου το 1946 και την θέσπιση του Γ΄ Ψηφίσματος «περί εκτάκτων μέτρων», οι φυλακές του Κιλκίς πέρασαν στον έλεγχο του επίσημου κράτους και χρησιμοποιήθηκαν για τον εγκλεισμό μελών και υποστηρικτών του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) και πολιτών που κατηγορούνταν για «τροφοδοσία» ή παροχή πληροφοριών στους αντάρτες.

Η πόλη έγινε έδρα Εκτάκτου Στρατοδικείου, το οποίο εξέδιδε θανατικές καταδίκες. Το Έκτακτο Στρατοδικείο Κιλκίς ιδρύθηκε με το ψήφισμα «περί Εκτάκτων Μέτρων» και ήταν ένα από τα πρώτα συνολικά 11 τοπικά στρατοδικεία που δημιουργήθηκαν στη χώρα.

Το Έκτακτο Στρατοδικείο Κιλκίς άρχισε να λειτουργεί στις 9 Ιανουαρίου 1948 επιβάλλοντας  μία εβδομάδα αργότερα, στις 16.1.1948 την πρώτη ποινή, που ήταν ισόβια κάθειρξη. ΟΙ πρώτες θανατικές καταδίκες επιβλήθηκαν στις 20 Ιανουαρίου 1948 και αφορούσαν κατοίκους της Γερακαρούς και του Κεντρικού Κιλκίς.

Συνολικά παραπέμφθηκαν να δικαστούν στο Έκτακτο Στρατοδικείο 678 Κιλκισιώτες από τους οποίους καταδικάστηκαν σε θάνατο οι 46, ποσοστό  7%, σε ισόβια οι 32, μέχρι 10 χρόνια φυλάκιση οι 79, σε 10+10 χρόνια φυλακή οι 589. Συνολικά σε σύνολο 678 καταδικάστηκαν οι 216, ποσοστό 32,2%, σε φυλακίσεις που έφταναν συνολικά τα 869 έτη ή 8 αιώνες!

Δικαστική Διαδικασία: Ως έκτακτο δικαστήριο, λειτουργούσε με συνοπτικές διαδικασίες, στερούμενο των παραδοσιακών εγγυήσεων της τακτικής ποινικής δικαιοσύνης. Οι αποφάσεις του εκδίδονταν ταχύτατα, ενώ οι κατηγορούμενοι συχνά στερούνταν επαρκούς χρόνου προετοιμασίας για την υπεράσπισή τους.

Κιλκίς, "Κτήριο Χαριτίδη"

Οι φυλακές του Κιλκίς

Οι φυλακές του Κιλκίς λειτούργησαν ως προθάλαμος για τις εκτελέσεις. Μάλιστα, ιστορικά καταγράφεται ότι οι πρώτες εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων βάσει των έκτακτων μέτρων του 1946 στη Βόρεια Ελλάδα αφορούσαν δύο νεαρούς από το Κιλκίς (τους Θ. Σαπρανίδη και Γ. Καλέμη), οι οποίοι οδηγήθηκαν στο απόσπασμα τον Ιούλιο εκείνης της χρονιάς.

Την περίοδο της Κατοχής και αργότερα του Εμφυλίου λειτούργησε ως φυλακή και έδρα της Στρατονομίας το «Κτήριο Χαριτίδη» που βρισκόταν επί της κεντρικής οδού 21^ης Ιουνίου απέναντι από το Νοσοκομείο Κιλκίς. Ειδικά μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας κρατήθηκαν εκεί, ανακρίθηκαν και βασανίστηκαν εκατοντάδες αντιστασιακοί και άλλοι αριστεροί πολίτες που κατηγορούνταν για υποστήριξη του ΔΣΕ των ανταρτών.

Μετά την Κατοχή, το κτήριο χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον ως χώρος κράτησης πολιτικών κρατουμένων της Αριστεράς. Μαρτυρίες από αυτή την περίοδο αναφέρουν ότι στα παράθυρα τοποθετήθηκαν βαριά σιδερένια κάγκελα (ορισμένα εκ των οποίων παρέμειναν ορατά για δεκαετίες). Οι κρατούμενοι εκείνης της περιόδου περιγράφουν το κτήριο ως έναν σταθμό μεταγωγών, από όπου πολλοί οδηγούνταν στη συνέχεια στα έκτακτα στρατοδικεία ή σε εξορίες.

Ένας άλλος χώρος κράτησης χρησιμοποιήθηκε το εμβληματικό κτήριο της Παλιάς Νομαρχίας, χτισμένο το 1896. Οι υπόγειοι και βοηθητικοί χώροι αυτιού του κτηρίου, στη σημερινή οδό Δημοκρατίας, είχαν μεταβληθεί συστηματικά από τις επίσημες κρατικές και στρατιωτικές αρχές που στεγάζονταν εκεί ως «κρατητήρια ασφαλείας» για τους πολιτικούς συλληφθέντες, πριν αυτοί οδηγηθούν στο Έκτακτο Στρατοδικείο ή μεταχθούν σε μεγαλύτερες κεντρικές φυλακές, όπως το Γεντί Κουλέ στη Θεσσαλονίκη. Η συντριπτική πλειοψηφία όσων κρατιούνταν εκεί ήταν μέλη ή υποστηρικτές του ΕΑΜ και του ΚΚΕ ή υποστηρικτές του ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ.

ΟΙ μαρτυρίες των συλληφθέντων εκείνης της περιόδου αγωνιστών ήταν συγκλονιστικές. Περιέγραφαν τα υπόγεια του κτηρίου αυτού ως ανήλιαγα, υγρά και υπερπλήρη. Λόγω έλλειψης χώρου, οι κρατούμενοι στοιβάζονταν ο ένας πάνω στον άλλον, ενώ η καθημερινή διαβίωση στερούνταν στοιχειωδών κανόνων υγιεινής. ΟΙ μέθοδοι φυσικής και ψυχολογικής βίας που ασκούνταν κατά τη διάρκεια των ανακρίσεων ήταν τέτοιοι, ώστε οι κραυγές των βασανιζόμενων από τα υπόγεια του κτηρίου να ακούγονται μέχρι το δρόμο, λειτουργώντας ως μέσο εκφοβισμού για την υπόλοιπη τοπική κοινωνία.

Ένα από τα πιο συγκλονιστικά στοιχεία που διασώθηκαν μέσα από προφορικές μαρτυρίες αλλά και κατά τις μετέπειτα εργασίες στο κτήριο ήταν τα σημάδια στους τοίχους. Οι φυλακισμένοι χρησιμοποιούσαν αιχμηρά αντικείμενα, πέτρες ή κομμάτια κάρβουνου για να χαράξουν:

• Ονόματα και ημερομηνίες κράτησης.

• Μηνύματα προς τις οικογένειές τους, σε περίπτωση που δεν επιβίωναν.

• Ημερολόγια (γραμμές) για να μετρούν τις μέρες που περνούσαν στο σκοτάδι.

Σήμερα, το κτήριο Χαριτίδη έχει ανακαινιστεί και στεγάζει το Κέντρο Διημέρευσης και Ημερήσιας Φροντίδας για Άτομα με Αναπηρία. Παρά την αλλαγή χρήσης, παραμένει ένα ζωντανό «αντιστασιακό μνημείο» και σύμβολο της ταραγμένης ιστορίας του Κιλκίς

 Εκτοπισμοί και «Κέντρα Ασφαλείας» στην ύπαιθρο

Λόγω των επιχειρήσεων του Στρατού κατά των ανταρτών στα γύρω βουνά (Πάικο, Μπέλες), εφαρμόστηκε η στρατηγική της εκκένωσης των ορεινών χωριών για να αποκοπεί ο ΔΣΕ από εφόδια. Στο πλαίσιο αυτό, πέρα από τις κλειστές φυλακές, δημιουργήθηκαν «Κέντρα Ασφαλείας» (στρατόπεδα/χώροι περιορισμένης ελευθερίας) σε κωμοπόλεις του νομού, όπως η Γουμένισσα και η Αξιούπολη, όπου κρατούνταν ή επιτηρούνταν χιλιάδες εσωτερικοί πρόσφυγες και «ύποπτοι» χωρικοί.

 Πρόχειροι Χώροι Κράτησης (Νοέμβριος 1944)

Αμέσως μετά τη φονική Μάχη του Κιλκίς (4 Νοεμβρίου 1944), ο αριθμός των αιχμαλώτων (κυρίως μελών των Ταγμάτων Ασφαλείας και εθνικιστικών οργανώσεων) ήταν τόσο μεγάλος που οι μόνιμες υποδομές δεν επαρκούσαν. Ο ΕΛΑΣ χρησιμοποίησε ως πρόχειρες φυλακές:

• Καπναποθήκες της πόλης.

• Στρατώνες της περιοχής.

• Περιφραγμένες αυλές και δημόσια κτήρια γύρω από τον λόφο του Αγίου Γεωργίου.