Οι εκτελέσεις στη Μίκρα και το Μετρό προς Καλαμαριά

Αναπάντητο, παραμένει εδώ και εννέα μήνες το αίτημα που υποβλήθηκε στο υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών, να επιδειχθεί η δέουσα προσοχή κατά τις εκτελούμενες εργασίες για την επέκταση του Μετρό προς Καλαμαριά, ιδιαίτερα κατά τη διάνοιξη της οδού Πόντου και την ολοκλήρωση των εργασιών του τερματικού σταθμού Μίκρας. Δεδομένου ότι στη συγκεκριμένη περιοχή, είχαν εκτελεστεί από τους Γερμανούς κατακτητές περισσότεροι από 250 πατριώτες που στη συνέχεια παραχώθηκαν επιτόπου σε ομαδικούς λάκκους.

Στο σχετικό αίτημα, που κοινοποιήθηκε επίσης στη διοίκηση της «Ελληνικό Μετρό Α.Ε» και το Δήμο Καλαμαριάς, επισυνάπτονταν αντίγραφο  εγγράφου της Διεύθυνσης Αστυνομίας Θεσσαλονίκης προς το υπουργείο Εσωτερικών, με ημερομηνία 18 Ιουλίου 1942 που ενημερώνει για τα στοιχεία «11 τυφεκισθέντων υπό των Γερμανικών αρχών και ενταφιασθέντων εις «Μίκραν», πλησίον του τόπου της εκτελέσεως.

Όπως ανέφερε ο συντάκτης του αιτήματος, δημοσιογράφος-συγγραφέας Σπύρος Κουζινόπουλος, από τα στοιχεία που συγκέντρωσε προκύπτει ότι η περιοχή της Μίκρας είχε επιλεγεί από τους Γερμανούς κατακτητές για να πραγματοποιηθούν εκεί τουλάχιστον οκτώ ομαδικές εκτελέσεις πατριωτών που έγιναν γνωστές και ενδεχομένως και πολλές άλλες, δεδομένου ότι πολλές από αυτές δεν ανακοινώνονταν στις καθοδηγούμενες από τους Ναζί εφημερίδες της εποχής «Νέα Ευρώπη» και «Απογευματινή».

Σημειώνεται ότι η μόνη που ενδιαφέρθηκε μετά την παραλαβή της επιστολής, ήταν η δήμαρχος Καλαμαριάς κ. Χρύσα Αράπογλου, η οποία προσκάλεσε στο γραφείο της τον κ. Κουζινόπουλο, ζητώντας περισσότερες πληροφορίες για το θέμα και ενεργώντας σχετικά. Οι υπόλοιποι δεν απάντησαν μέχρι στιγμής.

Το πλήρες κείμενο της επιστολής με το σχετικό αίτημα έχει ως εξής:

 

«Π Ρ Ο Σ

το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών

ΚΟΙΝ:

1.    Ελληνικό Μετρό Α.Ε., Λεωφ. Μεσογείων 191-193 Αθήνα

2.Γραφεία Θεσσαλονίκης της Ελληνικό Μετρό Α.Ε., Ποσειδώνος 40-46 και Ερυθρού Σταυρού 20-24, Πυλαία Θεσσαλονίκης

3. Δήμαρχο Καλαμαριάς κ. Χρύσα Αράπογλου, Δημαρχείο Καλαμαριάς, Κομνηνών 58

                                                            Θεσσαλονίκη 5 Αυγούστου 2025

Σας παρακαλώ να επιστήσετε την προσοχή στα τεχνικά συνεργεία που εργάζονται για το έργο επέκτασης του Μετρό Θεσσαλονίκης (Γραμμή 2) προς Καλαμαριά, κυρίως κατά την ολοκλήρωση κατασκευής του τερματικού σταθμού «Μίκρα», όπως επίσης της επικείμενης κατασκευής  του αμαξοστασίου Μίκρας, αλλά και τη διάνοιξη της οδού Πόντου, ότι θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικά κατά τις εργασίες εκσκαφών. Δεδομένου ότι η περιοχή εκείνη, ήταν κατά την περίοδο της Κατοχής τόπος εκτελέσεων από τους Γερμανούς κατακτητές δεκάδων πατριωτών για τη συμμετοχή τους στο κίνημα της Εθνικής Αντίστασης ή της συνεισφοράς τους στον Συμμαχικό αγώνα κατά των δυνάμεων του Άξονα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που μπόρεσα να συλλέξω με βάση μαρτυρίες, επίσημα έγγραφα, έρευνα των πηγών αλλά και αφηγήσεις συγγενών των θυμάτων, στην περιοχή της Μίκρας  που ήταν ακατοίκητη κατά την περίοδο 1941-1944, τουφεκίστηκαν εκεί περισσότεροι από 250 πατριώτες που είχαν μεταφερθεί για εκτέλεση από τις φυλακές του Γεντί Κουλέ, το ναζιστικό στρατόπεδο «Παύλος Μελάς» ή την πρώην κλινική Βαγιανού στην Ανάληψη, που χρησιμοποιούνταν ως ανακριτικό κέντρο των Ες-Ες και όπου οι ανακρινόμενοι εκεί, μετά τα μεσαιωνικά βασανιστήρια στα οποία υποβάλλονταν, οδηγούνταν στο εκτελεστικό απόσπασμα.

Η πρώτη καταγεγραμμένη ομαδική εκτέλεση στην περιοχή μεταξύ Μίκρας και Γεωργικής Σχολής έγινε στις 22 Οκτωβρίου 1941 όταν τουφεκίσθηκαν εκεί ο ανθυπομοίραρχος της χωροφυλακής Ευστάθιος Βαμβέτσος και ο ενωμοτάρχης Κωνσταντίνος Κυριακόπουλος με την κατηγορία ότι φυγάδευαν στη Μ. Ανατολή Βρετανούς στρατιωτικούς. Ενώ την ίδια μέρα και στο ίδιο σημείο εκτελέστηκαν και οι Ιωάννης Ψωμάς, σωφέρ από τη Θεσσαλονίκη και Νικόλαος Φιρφιρής εργάτης από τα Σέρβια Κοζάνης.

Άλλες ομαδικές εκτελέσεις στην περιοχή της Μίκρας με τον επιτόπου ενταφιασμό των εκτελεσμένων σε ομαδικούς λάκκους, έχει σημειωθεί ότι έγιναν:

-Στις 16 Ιουλίου 1942 όταν εκτελέστηκαν 11 πατριώτες με την κατηγορία της αντιστασιακής δράσης,

-Στις 25 Ιουλίου 1942, με τον τουφεκισμό 10 ατόμων για πράξεις αντίστασης.

-Την 1η Αυγούστου 1942 όταν εκτελέστηκαν 4 πολίτες όταν κατηγορήθηκαν για δολιοφθορές σε εγκαταστάσεις των γερμανικών κατοχικών δυνάμεων.

-Στις 24 Σεπτεμβρίου 1942 με την εκτέλεση άλλων 4 πατριωτών που κατηγορήθηκαν για πράξεις αντίστασης κατά των κατακτητών.

-Την 1η Οκτωβρίου 1942 όταν στήθηκαν μπροστά στο γερμανικό εκτελεστικό απόσπασμα 11 Έλληνες πολίτες, μεταξύ των οποίων οι υπαξιωματικοί των ενόπλων δυνάμεων Παναγιώτης Παπανικολάου και Χρήστος Παπαδήμας που είχαν καταδικαστεί σε θάνατο με την κατηγορία της κατασκοπείας υπέρ των Συμμάχων.

-Στις 14 Νοεμβρίου 1942 με την εκτέλεση στην περιοχή της Μικρας ακόμη 9 πατριωτών.

-Στις 5 Δεκεμβρίου 1942 που τουφεκίσθηκαν στην ίδια περιοχή άλλοι 4 πατριώτες, ανάμεσα στους οποίους ήταν και ο οικονομολόγος Χρήστος Ευστρατιάδης που καταδικάστηκε σε θάνατο από τους Ναζί με την κατηγορία της «εσχάτης προδοσίας διαπραχθείσης δια κομμουνιστικής δραστηριότητος».

-Την 1η Μαρτίου 1943 οπότε υπήρξε στη Μίκρα η ομαδική εκτέλεση 46 κρατουμένων κομμουνιστών που είχαν μεταφερθεί εκεί από τις φυλακές του Γεντί Κουλέ και το στρατόπεδο «Παύλος Μελάς». Οι περισσότεροι από αυτούς κατάγονταν από την βουλγαροκρατούμενη Ανατολική Μακεδονία και Θράκη και είχαν αρνηθεί την πρόταση των κατακτητών να απαρνηθούν την ελληνικότητά τους και να βουλγαρογραφτούν.

Μετά τις ομαδικές αυτές εκτελέσεις και πολλές ακόμη μεμονωμένες αλλά και τον επιτόπου πρόχειρο ενταφιασμό των τουφεκισμένων, φαίνεται ότι είχε επέλθει κορεσμός στην περιοχή. Γι’ αυτό από τον Μάρτιο του 1943 σταματά να χρησιμοποιείται η Μίκρα ως τόπος ομαδικών εκτελέσεων και οι κατακτητές επιλέγουν άλλες περιοχές της Θεσσαλονίκης για τον σκοπό αυτό, όπως το «Κόκκινο Σπίτι» στην περιοχή πίσω από το Καυταντζόγλειο Στάδιο (όπου το Θέατρο Γης), τα Σφαγεία, την τουμπίτσα πίσω από το στρατόπεδο «Παύλος Μελάς», το Σέδες και  την περιοχή των Διαβατών, όπου έγινε και η μεγαλύτερη ομαδική εκτέλεση της κατοχής στην υπόδουλη Μακεδονία, στις 6 Ιουνίου 1944, με 104 τουφεκισμένους πατριώτες.

Προς επιβεβαίωση όλων των παραπάνω, σας επισυνάπτω από το προσωπικό μου αρχείο, έγγραφο της Διεύθυνσης Αστυνομίας Θεσσαλονίκης, με υπογραφή του επί κατοχής αστυνομικού διευθυντή Μιχ. Μαντούβαλου, προς το υπουργείο Εσωτερικών και ημερομηνία 18 Ιουλίου 1942, που ενημερώνει για την ομαδική εκτέλεση υπό των γερμανικών αρχών 11 πατριωτών «και ενταφιασθέντων εις Μίκραν, πλησίον του τόπου της εκτελέσεως».

Με βάση όσα σας εξέθεσα, θέλω να παρακαλέσω όπως επιδειχθεί η δέουσα προσοχή και ο επιβαλλόμενος σεβασμός κατά την πρόοδο των εργασιών της επέκτασης του Μετρό προς Καλαμαριά και κυρίως στην περιοχή του τερματικού σταθμού της Μίκρας, δεδομένου ότι κατά τις εργασίες εκσκαφής είναι ενδεχόμενος ο εντοπισμός λειψάνων εκτελεσμένων. Όπως επίσης, Πολιτεία και Δήμος θα πρέπει να μεριμνήσουν προκειμένου να αποδοθούν μεταθανάτια, έστω ογδόντα και πλέον χρόνια μετά, οι πρέπουσες τιμές στους ήρωες εκείνους που διέθεσαν ότι πολυτιμότερο είχαν, την ίδια τους τη ζωή για την αποτίναξη της ναζιστικής σκλαβιάς και την απελευθέρωση της σκλαβωμένης μας πατρίδας. 

Με εκτίμηση

Σπύρος Κουζινόπουλος

Δημοσιογράφος, συγγραφέας, ιστορικός ερευνητής