Γεντί Κουλέ: από φυλακή-κάτεργο, σύμβολο αντίστασης και μνήμης

Η ομιλία της Δέσποινας Αράπκουλε στην παρουσίαση στη Λάρισα του βιβλίου "Γεντί Κουλέ η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης" στις 22-1-2026

της Δέσποινας Αράπκουλε*

Κατά τη Βυζαντινή περίοδο το Επταπύργιο αποτελούσε τη δεύτερη γραμμή άμυνας στην οχύρωση της Θεσσαλονίκης, καθώς επίσης και τον τόπο εκτοπισμού επιφανών ατόμων ή ατόμων ανεπιθύμητων στην εκάστοτε εξουσία. Το φρούριο είχε εγκαταλειφθεί από τους Οθωμανούς για πολλά χρόνια, ώσπου πριν το 1896 αρχίζει να χρησιμοποιείται ως φυλακή για άνδρες και γυναίκες.

Το πάνελ της παρουσίασης του βιβλίου "Γεντί Κουλέ" στη Λάρισα. Από αρτιστερά: Δ. Αράπκουλε, Ι. Λαλιώτη, Σ. Κουζινόπουλος

Παρά την ονομασία του το επταπύργιο έχει 10 πύργους και είχε κτιστεί σύμφωνα με τις αμυντικές αρχές της Βυζαντινής περιόδου. Η χρήση του στην αρχή λειτουργίας του ήταν αμυντική για τη προστασία της Θεσσαλονίκης από επιθέσεις και αργότερα για την προστασία της πόλης από «εσωτερικούς» εχθρούς.

 

Στα χρόνια των Οθωμανών

Πριν αρχίσει τη λειτουργία του το Γεντί Κουλέ, ο Λευκός Πύργος ήταν μια από τις πιο σκληρές φυλακές της Θεσ/νίκης όπου εγκλείονταν και εκτελούνταν βαρυποινίτες. Η μεταφορά των φυλακισμένων από το Λευκό Πύργο στο Γεντί Κουλέ θεωρήθηκε αναγκαία, λόγω της κατεδάφισης του εξωτερικού τείχους του Πύργου. Αιτία για τη μεταφορά των φυλακών στο Γεντί κουλέ έπαιξε, η αυξημένη εγκληματικότητα της πόλης, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών αγώνων του 1896, αλλά και η φωτιά η οποία είχε καταστρέψει τις φυλακές στο κονάκι του Πασά (Διοικητήριο). Όπως αναφέρει ο συγγραφέας το Γεντί Κουλέ υπήρξε ίσως η δεύτερη χειρότερη φυλακή μετά το Ανάπλι, ένα κάτεργο.

Σε όλη την Οθωμανική αυτοκρατορία, οι φυλακές στεγάζονταν σε φρούρια, πύργους και οπλοστάσια, λόγω έλλειψης κατάλληλων κτιρίων.

Προκειμένου το Γεντί Κουλέ να χρησιμοποιηθεί ως φυλακή, θα δεχθεί μια σειρά επισκευών, προσθηκών και ανακατασκευών. Το εσωτερικό κάθε χώρου κράτησης, γιατί κελιά δεν υπήρχαν, ήταν ένας τυπικός στρατιωτικός θάλαμος. Κάθε αυλή είχε τη δική της φύλαξη με ειδικό φυλάκιο. Σύμφωνα με δημοσίευμα εκείνης της εποχής το Γεντί Κουλέ άρχισε να λειτουργεί ως φυλακή ανάμεσα από τον Φλεβάρη του 1896 και τον Ιανουάριο του 1897. Ο επίσημος τίτλος των φυλακών του Γεντί Κουλέ ήταν «Εγκληματικές φυλακές Επταπυργίου»

Το κτιριακό συγκρότημα αποτελούνταν από το Βυζαντινό φρούριο και εκείνο των νεότερων φυλακών. Το πρώτο σηματοδοτούσε την ιστορία του Βυζαντινού πολιτισμού της Θεσσαλονίκης και το δεύτερο την σκοτεινή πλευρά της Νεοελληνικής κοινωνίας. Είναι το σημείο όπου συναντήθηκε η εξουσία με την κοινωνία, ο ξένος κατακτητής με την αντίσταση. Ο τίτλος του βιβλίου του Σπύρου Κουζινόπουλου «Γεντί Κουλέ, η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης» καταδεικνύει τα πολλά κοινά σημεία που είχαν οι φυλακές του Γεντί Κουλέ με τη Γαλλική Βαστίλη.

Από την αρχή λειτουργίας τους ακόμα παρατηρείται υπερσυγκέντρωση κρατουμένων. Με την άνοδο στην εξουσία των Νεότουρκων διατάσσεται να αποφυλακιστούν όλοι οι πολιτικοί κρατούμενοι, μετά δε τις βίαιες αντιδράσεις των ποινικών κρατούμενων, αποφυλακίστηκαν όλοι.

Οι πολιτικοί κρατούμενοι στο Γεντί Κουλέ, ήταν τόσο από τη δράση τους στον Μακεδονικό αγώνα, όσο και από τη σοσιαλιστική δράση τους, συγκεκριμένα του γνωστού σοσιαλιστή ηγέτη εκείνης της εποχής Αβραάμ Μπεναρόγια. Ο Αβραάμ Μπεναρόγια συνελήφθη τον Φεβρουάριο του 1912 προκαλώντας μεγάλο κύμα διαμαρτυρίας και ο οποίος αργότερα εκτοπίστηκε στην Κων/πολη, όπου εκεί επίσης θα εκτοπιστούν στις αρχές Μαρτίου του 1912, 50 κρατούμενοι για πολιτικούς λόγους.

Στις αρχές του 20 ου αιώνα, οι άσχημες και σκληρές συνθήκες εργασίας, καθώς και οι νέες σοσιαλιστικές ιδέες που άρχιζαν να κυκλοφορούν και να θρέφουν το εργατικό κίνημα , θα συντελέσουν σε μεγάλες απεργίες με κύριο κορμό τους καπνεργάτες, τους αρτεργάτες και τους λιμενεργάτες.

Το 1909 δημιουργείται η σοσιαλιστική ομοσπονδία «ΦΕΝΤΕΡΑΣΙΟΝ» με επακόλουθο διώξεις και φυλακίσεις των συνδικαλιστών, οι πρώτοι πολιτικοί κρατούμενοι στο Γεντί Κουλέ. Αφόρητη η κατάσταση για τους καταδίκους, άθλιες συνθήκες διαβίωσης, χαμηλή ποιότητα σιτηρέσιου, βάναυση συμπεριφορά των φυλάκων, ανήλιαγα μπουντρούμια καθώς και υπόθαλψη της δράσης κακοποιών στοιχείων.

Το Γεντί Κουλέ υπό Ελληνική διοίκηση

Με διάταγμα της Ελληνικής κυβέρνησης αποφυλακίζονται όλοι οι πολιτικοί κρατούμενοι. Δημιουργείται η «Ανωτέρα Διοίκηση Χωροφυλακής Θεσσαλονίκης». Η διοίκηση άλλαξε, αλλά οι συνθήκες κράτησης θα παραμείνουν ίδιες. Εκείνη την εποχή οι κρατούμενοι οδηγούνταν με τα πόδια από τα αστυνομικά τμήματα στο Γεντί Κουλέ. Είχαν ξεκινήσει συγχρόνως οι αντιδράσεις του Εργατικού Κέντρου Θεσσαλονίκης για τις φυλακίσεις συνδικαλιστών δημοσιογράφων της εφημερίδας του ΣΕΚΕ «Εργατικός Αγών».

Οι εφημερίδες της εποχής είχαν αρχίσει να καταγγέλλουν τις άθλιες συνθήκες κράτησης στο Γεντί Κουλέ, γιατί εκτός από τους άγριους ξυλοδαρμούς και τα βασανιστήρια των φυλακισμένων, συνέβαιναν και βιασμοί κυρίως νέων κρατουμένων, με την ανοχή και πολλές φορές με τη συμμετοχή των φυλάκων. Για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης το Γεντί Κουλέ ήταν συνώνυμο της φρίκης, του τρόμου και του φόβου.

Τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση οι εκτελέσεις γίνονταν με καρατόμηση στη λαιμητόμο, η οποία διαδικασία ατόνησε μετά το 1913 και καταργήθηκε το 1929.

 

Μικρασιατική καταστροφή

Μετά την έλευση των προσφύγων, τον Σεπτέμβριο του 1922, η εγκληματικότητα αυξήθηκε, με αποτέλεσμα την υπερπληρότητα των φυλακών. Ήταν μια εποχή που ανθούσε η αισχροκέρδεια που λυμαίνονταν τα φτωχά στρώματα της πόλης. Τη 10ετία του 1920 οι ληστείες από οργανωμένες συμμορίες είχαν πάρει μεγάλη έκταση με αποτέλεσμα η κρατική εξουσία να θεσπίσει τη θανατική ποινή γι αυτά τα αδικήματα. Παρά τις εξαγγελίες του τότε πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου για αναμόρφωση των φυλακών , δεν πάρθηκε κανένα μέτρο για τη βελτίωση των συνθηκών ζωής των φυλακισμένων, αντίθετα αυξήθηκε κατά πολύ ο αριθμός των φυλακισμένων και κυρίως των πολιτικών κρατουμένων, με την εφαρμογή του «Ιδιώνυμου», το οποίο θεωρούσε ειδικό αδίκημα τη συμμετοχή σε κομμουνιστικές οργανώσεις, διέλυε τα εργατικά σωματεία και απαγόρευε την απεργία.

Ο Θανάσης Κλάρας (Άρης Βελουχιώτης) θα φυλακιστεί το 1925 στις φυλακές του Γεντί Κουλέ, με την κατηγορία συμμετοχής ως υπαρχηγός μάλιστα, σε συμμορία διαρρηκτών. Το 1931, συντάκτης τότε του «Νέου Ριζοσπάστη» θα το παραδεχτεί και θα απαντήσει στους κατηγόρους του, με πρωτοσέλιδο άρθρο της εφημερίδας με τον τίτλο «ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΛΩΠΟΔΥΤΩΝ ΕΙΣΤΕ ΕΣΕΙΣ».

 

Η Θρυλική απόδραση του Νίκου Ζαχαριάδη

Στις αρχές του 1925 το στέλεχος τότε του ΚΚΕ και μετέπειτα γραμματέας του Νίκος Ζαχαριάδης συνελήφθη με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας και φυλακίστηκε στο Γεντί Κουλέ. Κατάφερε να διαφύγει απ’ το Γεντί Κουλέ, κατά την πιθανότερη εκδοχή, αφήνοντας γένια ως κρατούμενος και διαφεύγοντας από τη φυλακή από την κύρια είσοδο μάλιστα, ξυρισμένος και φορώντας ένα καπέλο.

Η ένταση των εργατικών κινητοποιήσεων στις δεκαετίες 1920-1930 και η άγρια καταστολή τους από τις αστυνομικές δυνάμεις, είχε ως αποτέλεσμα να φυλακίζονται όλο και περισσότεροι συνδικαλιστές και κομμουνιστές στο Γεντί- Κουλέ. Οι περισσότεροι δε από αυτούς ήταν έγκλειστοι χωρίς δίκη για πολλούς μήνες. Η τρομερή επιδημία γρίπης στις αρχές του 1929 και η έλλειψη φαγητού και φαρμάκων θα προσβάλλει και θα οδηγήσει στο θάνατο πολλούς κρατούμενους.

Ο Μάρκος Βαφειάδης στο Γεντί Κουλέ

Το 1933 θα εγκλειστεί στο Γεντί-Κουλέ, μεταφερόμενος από τις φυλακές Αίγινας, ο Μάρκος Βαφειάδης για 9 μήνες, ως στέλεχος των καπνεργατών, χαρακτηρίζοντάς το ως την πιο ανθυγιεινή από όλες τις φυλακές του κράτους, σαν μια κόλαση. Στο τμήμα των πολιτικών κρατούμενων, όπως αναφέρει ο Μάρκος Βαφειάδης, λειτουργούσε «ημιπαράνομα» βιβλιοθήκη με βιβλία, που κάποια είχαν μπει παράνομα στη φυλακή, εφημερίδες και περιοδικά κομματικά και μη, ώστε οι φυλακισμένοι να ενημερώνονται για τις πολιτικές εξελίξεις, γίνονταν επίσης μαθήματα πολιτικά, ιστορικά, οργανωτικά και οικονομικά.

 

Τα γεγονότα του Μάη του ΄36

Η δολοφονική επίθεση της Χωροφυλακής Θεσσαλονίκης κατά των απεργών στις 9 Μάϊου 1936, θα οδηγήσει πολλούς από τους 500 συλληφθέντες στο Γεντί Κουλέ, αφού προηγουμένως τους βασανίσουν άγρια στα αστυνομικά τμήματα, προκειμένου να ομολογήσουν ότι οι κομμουνιστές θα κάναν πραξικόπημα για να καταλάβουν την εξουσία.

Η Δικτατορία της 4 ης Αυγούστου 1936 του Μεταξά για 4 χρόνια θα εγκλείσει πολλούς αντιπάλους της, κυρίως κομμουνιστές στο Γεντί Κουλέ, πριν μεταφερθούν στις στρατιωτικές φυλακές κράτησης κομμουνιστών στην Ακροναυπλία. Κατά τη διάρκεια της Μεταξικής Δικτατορίας η παράνομη κομμουνιστική οργάνωση της Θεσσαλονίκης ήταν η 2η σε αριθμό στελεχών στην Ελλάδα, και όσον αφορά την αντιδικτατορική δράση συμβάδιζε με τις οργανώσεις της Αθήνας και του Πειραιά.

 

Ελληνοϊταλικός πόλεμος – Κατοχή

Λόγω των σφοδρών βομβαρδισμών της πόλης από τους Ιταλούς κατά τη διάρκεια του Ελληνοιταλικού πολέμου, οι κάτοικοι για ασφάλεια κατέφευγαν στην συνοικία του Επταπυργίου.

Στα χρόνια της καταχνιάς, όπως αναφέρει ο συγγραφέας, οι φυλακές του Γεντί Κουλέ γεμίζουν, καθώς οι Ναζί φυλακίζουν όχι μόνο για αντιστασιακή δράση αλλά και για ασήμαντη αφορμή.

Το Γεντί Κουλέ, μαζί με το στρατόπεδο «Παύλος Μελάς» και τις Νέες Φυλακές ήταν οι χώροι κράτησης απ’ όπου οι Γερμανοί έπαιρναν δεσμώτες για εκτέλεση. Οι μελλοθάνατοι οδηγούνταν για τουφεκισμό δεμένοι ανά δύο με χειροπέδες ή σχοινί στους τόπους εκτέλεσης.

Η πρώτη εκτέλεση από τους κατακτητές έγινε στις 19 Αυγούστου 1941 στο χώρο πίσω από το Γεντί Κουλέ , όπου οι Γερμανοί εκτέλεσαν τον έμπορο Γεώργιο Πολυχρονάκη. Σε ειδική έκθεση όμως του ΚΚΕ αναφέρεται ότι η πρώτη εκτέλεση από τους Γερμανούς στη Θεσσαλονίκη ήταν του παλιού αντιφασίστα Παύλου Αδάμα.

 

Οι εκτελέσεις στην Γερμανική κατοχή

Κατά τη διάρκεια της κατοχής σύμφωνα με την Εαμική εφημερίδα «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» συνολικά εκτελέστηκαν και θάφτηκαν σε ομαδικούς τάφους 749 Θεσσαλονικείς, σύμφωνα όμως με άλλες πηγές ο αριθμός των εκ τελεσθέντων ανέρχονταν σε 1.585 πολίτες που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς και τα Τάγματα ασφαλείας.

Οι κάτοικοι της περιοχής είχαν αγριέψει από τις εκτελέσεις, τα τραγούδια και τις φωνές των μελλοθανάτων, αναφέρει χαρακτηριστικά ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος, που τότε ήταν 12 χρονών: «Η ζωή στον εντός του Επταπυργίου συνοικισμό δεν ήταν και τόσο ευχάριστη. Εντύπωση μου έκανε που σε όλα τα σπίτια αντί για τζάμια στα παράθυρα, είχαν χαρτόνια. Ρώτησα να μάθω και μου είπαν πως κάθε πρωί γίνονταν εκτελέσεις λίγο πιο πάνω από τις φυλακές κι ότι από τις ομοβροντίες τραντάζονταν τα σπίτια και έσπαγαν τα τζάμια»

Ο Μεγάλος λιμός 1941-1942 στο Γεντί κουλέ οδηγούσε στο θάνατο καθημερινά από ασιτία τους φυλακισμένους, τα απορριματοφόρα κάρα του Δήμου Θεσσαλονίκης είχαν καθημερινό δρομολόγιο στο επταπύργιο για να μεταφέρουν τους πεθαμένους στο νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας.

 

Μετά την απελευθέρωση

Μετά την είσοδο του ΕΛΑΣ στη Θεσσαλονίκη στις 30 Οκτωβρίου 1944, η ΕΑΜΙΚΗ Διοίκηση της Θεσσαλονίκης απελευθερώνει όσους κρατούμενους είχαν συλληφθεί από τους Γερμανούς για αντιστασιακή δράση. Η νηνεμία αυτή, όπως αναφέρει ο συγγραφέας θα διαρκέσει μέχρι τη συμφωνία της Βάρκιζας, μέχρι αρχές Μαρτίου του 1945. Αμέσως μετά ξεκινούν οι συλλήψεις, οι εγκλεισμοί, η τρομοκρατία. Ασφυξία στις φυλακές του Γεντί Κουλέ, πάνω από 900 κρατούμενοι, τη στιγμή που σύμφωνα με τους κανονισμούς η φυλακή δεν χωράει πάνω από 400 άτομα. Πάλι έλλειψη τροφής και στοιχειωδών προσωπικών αναγκών. Σύμφωνα με το ΕΑΜ από τη συμφωνία της Βάρκιζας μέχρι τις εκλογές του Μαρτίου 1946, δολοφονήθηκαν 1.289 άτομα, τραυματίστηκαν σοβαρά 6.671, βασανίστηκαν 31.632 και συνελήφθησαν 84.931.

Έρανοι άρχισαν να οργανώνονται από το ΕΑΜ του Νομού Θεσσαλονίκης προκειμένου να δίνουν απαραίτητα είδη διατροφής και ένδυσης στους πολιτικούς κρατούμενους στα επισκεπτήρια.

 

Τα χρόνια του εμφυλίου

Κατά την περίοδο του εμφυλίου η κατάσταση στο Γεντί Κουλέ ήταν η χειρότερη από κάθε άλλη φορά. Η νίκη του Λαϊκού Κόμματος στις εκλογές του Μαρτίου του 1946, το ΚΚΕ απείχε από τις εκλογές, προκάλεσε τη ραγδαία επιδείνωση του πολιτικού κλίματος και την έναρξη της περιόδου της τρομοκρατίας, η οποία σηματοδότησε και προκάλεσε την αντίδραση των πρώτων αντάρτικων ομάδων και της αριστεράς γενικότερα.

Αποκορύφωμα των σκληρών μέτρων της κυβέρνησης ήταν η θέσπιση του Γ’ Ψηφίσματος της 4 ης Αναθεωρητικής Βουλής, το οποίο προέβλεπε διώξεις των κομμουνιστών, οι οποίες μπορούσαν να τους οδηγήσουν μέχρι και στην ποινή του θανάτου.

Με τα ασφυκτικά μέτρα ασφαλείας από το Καλοκαίρι του ’46 η Θεσσαλονίκη μετατρέπεται σε περίκλειστη πόλη, όλοι οι είσοδοι και έξοδοι της πόλης ελέγχονται από την Χωροφυλακή.

Παρά τις άθλιες συνθήκες που επικρατούσαν τότε στις φυλακές της χώρας, το Γεντί Κουλέ ήταν μια από τις πιο καλά οργανωμένες φυλακές για τους πολιτικούς κρατούμενους. Η εκδοτική δραστηριότητα των πολιτικών κρατουμένων και εξορίστων υπήρξε εκρηκτική, όπως αναφέρει ο συγγραφέας.

Ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ Νίκος Τζένας φυλακίστηκε στο Γεντί Κουλέ από το 1945 έως το 1947, και είναι αυτός που συνέβαλλε στην οργάνωση της ζωής των φυλακισμένων, εκδίδοντας μάλιστα την χειρόγραφη-μυστική εφημερίδα «Ο Επταπυργίτης», η οποία γραφόταν και διακινούνταν στους κρατούμενους  με μεγάλο κίνδυνο. Το φύλλο του Επταπυργίτη διακινούνταν στους θαλάμους χέρι-χέρι με προφύλαξη και επαγρύπνηση, όπως λέγανε τότε τους τσιλιαδόρους, για να μην πέσει στα χέρια των φυλάκων.

Εκτός όμως από την έκδοση της εφημερίδας, η δράση των φυλακισμένων επεκτάθηκε και στη ύπαρξη καλλιτεχνικού εργαστηρίου, προκειμένου οι φυλακισμένοι να περνάνε δημιουργικά το χρόνο τους.

Τον Δεκέμβρη του 1946 δημιουργείται ο Δημοκρατικός στρατός Ελλάδος, και γίνεται η αιτία για την περαιτέρω επιδείνωση των συνθηκών κράτησης στο Γεντί Κουλέ. Τα έκτακτα στρατοδικεία-θανατοδικεία στήθηκαν πάλι κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Οι εκτελέσεις άρχισαν ξανά να γίνονται στο χώρο πίσω από το Επταπύργιο. Ορισμένα δε στρατοδικεία, αν και για κάποιους δικαζόμενους υπήρχε απαλλαγή πάσης υποψίας, διέτασσαν την εκτόπισή τους στη Μακρόνησο και τη Λέρο. Για να οδηγηθεί δε κάποιος στο στρατοδικείο αρκούσε και μόνο η πρόθεση της υιοθέτησης και εφαρμογής των ιδεών που θεωρούνταν επικίνδυνες για την κυβέρνηση των εθνικοφρόνων.

Η δίκη και καταδίκη σε θάνατο πολιτών στηρίχθηκε στα πολιτικά τους φρονήματα και όχι στις πράξεις τους. Οι πολιτικοί κρατούμενοι, όπως αναφέρει ο συγγραφέας, εξισώθηκαν με «εγκληματίες» και η εκτέλεσή τους στο Γεντί Κουλέ αποτέλεσε το σύμβολο της επικυριαρχίας του κράτους των νικητών-εθνικοφρόνων του Εμφυλίου πολέμου.

Η ψήφιση και εφαρμογή του Γ’ Ψηφίσματος είχε διττή λειτουργία, αφενός να μηδενίσει τις πολιτικές ελευθερίες και αφετέρου να πλήξει το εργατικό κίνημα, απαγορεύοντας τη συνδικαλιστική δράση με τις δοτές διοικήσεις των εργατικών κέντρων και την πλήρη απαγόρευση των απεργιών.

Μετά το τέλος του Εμφυλίου οι εκτελέσεις γίνονταν σύμφωνα με τον Ν. 509 «περί μέτρων ασφαλείας του κράτους» και οι κατηγορούμενοι παραπέμπονταν ως «κατάσκοποι». Την ίδια ώρα που εκατοντάδες αριστεροί ως «εαμοβούλγαροι» οδηγούνταν στις εκτελέσεις, κάποιοι άλλοι, συνεργάτες των Γερμανών, γλίτωναν το εκτελεστικό απόσπασμα και εξαφανίζονταν.

Χαρακτηριστικά αναφέρει ο συγγραφέας: «Όπως ο χασάπης μπαίνει κάθε μέρα στο κοπάδι και παίρνει τα σφάγια για το σφαγείο, έτσι και στη φυλακή καθημερινά οδηγούνταν οι Αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης στο εκτελεστικό απόσπασμα».

 

Ο Μανώλης Αναγνωστάκης στο Γεντί Κουλέ

Ο ποιητής Μανώλης Αναγνωστάκης φυλακίστηκε στο Γεντί Κουλέ την περίοδο του Εμφυλίου λόγω της υπέροχης αντιστασιακής του δράσης στην ΕΠΟΝ, και μάλιστα ως μελλοθάνατος. Το παρακάτω ποίημά του περιγράφει την αγωνία των φυλακισμένων-μελλοθανάτων:

«Το πρωί Στις 5 Ο ξηρός μεταλλικός ήχος Ύστερα από τα φορτωμένα καμιόνια που θρυμματίζουν τις πόρτες του ύπνου Και το τελευταίο αντίο της παραμονής Και οι τελευταίοι βηματισμοί στις υγρές πλάκες Και το τελευταίο σου γράμμα στο παιδικό τετράδιο της αριθμητικής, σαν του μικρού παραμυθιού το δίχτυ, που τεμαχίζει με κάθετες μαύρες γραμμές του πρωινού χαρούμενου ήλιου την παρέλαση.»

 

Οι γυναίκες στο εκτελεστικό απόσπασμα

Το 1947 υπήρξαν εκτελέσεις πίσω από το Γεντί Κουλέ πολλών γυναικών πολιτικών κρατουμένων. Οι αγωνίστριες της Εθνικής Αντίστασης εκείνη την εποχή δεν είχαν να αντιμετωπίσουν μόνο τον κίνδυνο εκτέλεσης, αλλά και την εκδικητική μανία των δοσιλόγων-συνεργατών των Γερμανών, που τώρα έγιναν εθνικόφρονες, σκορπώντας τον τρόμο στα χωριά κυρίως, δολοφονώντας, βιάζοντας και λεηλατώντας.

Οι εκτελέσεις συνεχίστηκαν και μετά τον Εμφύλιο, αναφέρω τη συγκλονιστική ιστορία της Κούλας Ελευθεριάδου  και του πρωτομάρτυρα της ειρήνης, Νίκου Νικηφορίδη, για την υπόθεση του οποίου ο Σπύρος Κουζινόπουλος έγραψε βιβλίο το 1988.

Μετά τον θάνατο του Παπάγου, τον Οκτώβριο του 1955, και την ανάδειξη στην πρωθυπουργία του Κων/νου Καραμανλή, δεν σταμάτησαν μεν να επιβάλλονται θανατικές ποινές, δεν έγινε όμως καμία εκτέλεση. Οι τελευταίοι πολιτικοί κρατούμενοι, κάτω από τη διεθνή κατακραυγή και τις αντιδράσεις της κοινής γνώμης, απολύθηκαν τελικά έντεκα χρόνια μετά, το 1966, όταν, με τον Ν. 4496/1966 οι καταδίκες σε θάνατο ή ισόβια μετατράπηκαν σε  κάθειρξη 20 ετών,. Υπήρξαν κομμουνιστές που μπήκαν στη φυλακή το 1945 ή το 1946 και ξαναείδαν «ήλιο» το 1964, το 1965 ή το 1966.

Για λίγο πήραν μια ανάσα, γιατί το πραξικόπημα του Παπαδόπουλου θα τους ξανάκλεινε πάλι σε φυλακές και εξορίες.

 

Η Δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967

Τις πρώτες ώρες της επιβολής της δικτατορίας συνελήφθησαν συνολικά 8.270 πολίτες απ’ όλη τη χώρα, οι περισσότεροι ήταν μέλη της ΕΔΑ και της νεολαίας Λαμπράκη και μερικοί της Ένωσης Κέντρου του Γεωργίου Παπανδρέου. Από όλους αυτούς οι 6.118 εξορίστηκαν στη Γυάρο.

Οι συλληφθέντες στη Θεσ/νίκη οδηγούνται σιδηροδέσμιοι στα αστυνομικά τμήματα, όπου ξυλοκοπούνται άγρια, και πολλοί από αυτούς μεταφέρονται στο Γεντί Κουλέ, όπου έμεναν πριν την παραπομπή τους στο έκτακτο στρατοδικείο, μετά δε την καταδίκη τους μετάγονταν σε άλλες φυλακές όπως του Κορυδαλλού, της Αίγινας, της Αλικαρνασσού κ.ά. Οι συνθήκες κράτησης για άλλη μια φορά ήταν απάνθρωπες και εξευτελιστικές, υπήρχε όμως κι ένας τσαλαπετεινός που κελαηδούσε στην κορυφή του πύργου, θα αναφέρει στον συγγραφέα ο πολιτικός κρατούμενος Νέστωρας Χατζούδης.

Και πάλι οι πολιτικοί κρατούμενοι, θα οργανώσουν για όλους τους κρατούμενους μαθήματα ξένων γλωσσών, λογιστικής, τεχνικού σχεδίου, πολιτικής ανάλυσης, φιλοσοφίας, διεθνών σχέσεων.  «Μετατρέψαμε τις φυλακές σε κολέγια», θα πει ο Νώντας Όχονος.

Από το 1967 έως το 1971 πραγματοποιήθηκαν στο στρατοδικείο Θεσ/νίκης 12 μεγάλες δίκες αντιστασιακών, όπου καταδικάστηκαν πάνω από 100 αγωνιστές.

Ο συγγραφέας με την πολύχρονη και ενδελεχή έρευνα εκείνης της εποχής αναφέρει τα ονόματα των αγωνιστών του ΠΑΜ (Πατριωτικό Αντιδικτατορικό Μέτωπο), της Δημοκρατικής Άμυνας, της οργάνωσης «Κίνημα 29 ης Μάϊου», και της αντιστασιακής οργάνωσης «Λαϊκή Πάλη» που καταδικάστηκαν από το έκτακτο στρατοδικείο Θεσσαλονίκης, από το 1967 έως το 1970.

Και θα αναφερθώ και στην τελευταία δίκη που δεν έγινε και αφορούσε τη σύλληψη 20 μελών και στελεχών της ΚΝΕ και της αντι-ΕΦΕΕ στις 13 Μαρτίου 1974 στη Θεσσαλονίκη, και η αναφορά μου είναι ιδιαίτερη για το λόγο ότι ένας από τους συλληφθέντες ήταν ο αείμνηστος Γεράσιμος Μπετσιμέας, αγωνιστής της αριστεράς, γνώριμος σε όλους τους Λαρισαίους, σύντροφος με πάρα πολλούς, αφού έζησε και δραστηριοποιήθηκε πολιτικά στην πόλη μας αρκετές 10ετίες.

Στο Γεντί Κουλέ θα φυλακιστούν στη στρατιωτική φυλακή, όπου οι συνθήκες ήταν ακόμη πιο άθλιες, για ένα περίπου μήνα, οι τελευταίοι πολιτικοί κρατούμενοι της χούντας, Τον Απρίλιο του 1974, οι πολιτικοί κρατούμενοι του Γεντί Κουλέ   μεταφέρθηκαν πλέον στις νέες στρατιωτικές φυλακές που εν τω μεταξύ είχαν δημιουργηθεί στα Διαβατά. Θα απελευθερωθούν 2 μέρες μετά την πτώση της χούντας στις 26 Ιουλίου 1974, με την έκδοση σχετικού προεδρικού διατάγματος. Το Γεντί Κουλέ θα συνδεθεί άμεσα και με τα γεγονότα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, όπου μετά τον ξυλοδαρμό στην ασφάλεια θα φυλακιστούν 14 φοιτητές και ο δημοσιογράφος των εφημερίδων ΒΗΜΑ-ΝΕΑ, Τάκης Καϊσης.

 

Υπόθεση Παγκρατίδη

Ο Αριστείδης Παγκρατίδης καταδικάσθηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε το Φεβρουάριο του 1968 για εγκλήματα που δεν έκανε, όπως έλεγε τότε η κοινή γνώμη της Θεσσαλονίκης αλλά και δικαστικοί λειτουργοί, που είχαν συμμετάσχει στην πολύκροτη δίκη. Έπρεπε να βρεθεί οπωσδήποτε ο Δράκος του Σέιχ Σου, για να σταματήσουν οι πολίτες να φοβούνται και να κατακρίνουν την αδράνεια και αναποτελεσματικότητα της αστυνομίας, αλλά και για έναν άλλο λόγο πολιτικό αυτή τη φορά, το κουκούλωμα και τη λήθη της δολοφονίας του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη από την παραστρατιωτική οργάνωση «Καρφίτσα» όπως αναφέρει ο συγγραφέας Περικλής Κοροβέσης.

 

Η υπόθεση Γιαταγάνα-Λογοθέτη

Μετά την πτώση της Χούντας τον Ιούλιο του 1974, και την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, οι φυλακισμένοι ήλπιζαν ότι θα βελτιωθεί η κατάσταση στο Γεντί-Κουλέ, είχαν απομείνει μόνο ποινικοί κρατούμενοι, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν φυλακισμένοι για μικροαδικήματα. Αλλά οι ελπίδες διαψεύστηκαν πολύ γρήγορα, και μάλιστα προς το χειρότερο. Η ελεύθερη διακίνηση ναρκωτικών, οι βιασμοί νεαρών κρατούμενων, οι εκβιασμοί, οι ξυλοδαρμοί, οι ληστείες είναι στην καθημερινότητα των φυλακών. Όλοι γνώριζαν τί συνέβαινε πίσω από τα τείχη του Γεντί Κουλέ, όλοι εκτός από το επίσημο κράτος. Ώσπου δυο θαρραλέοι εισαγγελείς, η Χρυσούλα Γιαταγάνα και ο Κων/νος Λογοθέτης, χωρίς να υπαναχωρήσουν σε απειλές, αρχίζουν να βάζουν το μαχαίρι στο κόκκαλο, για να φέρουν στο φως της δημοσιότητας τα έκτροπα που συνέβαιναν στις φυλακές.

Οι φυλακές του Γεντί Κουλέ έκλεισαν το 1989, συνδέοντας με το όνομά τους μια από τις πιο μαύρες σελίδες της ιστορίας και της μνήμης της Θεσσαλονίκης, αναφέρει ο συγγραφέας.

Σήμερα, το Επταπύργιο αποτελεί επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο και πολιτιστικό κέντρο, όπου φιλοξενούνται εκθέσεις, θεατρικές παραστάσεις και συναυλίες. Από τα τείχη του, οι επισκέπτες απολαμβάνουν μία από τις ωραιότερες πανοραμικές θέες της Θεσσαλονίκης.

Κύριε Κουζινόπουλε, υποκλίνομαι στο έργο σας, σας ευχαριστούμε για τη μεγάλη σας προσφορά στην ιστορία και στην κοινωνία της Θεσσαλονίκης, αλλά και στη νεότερη ιστορία της Ελλάδας.

*Η Δέσποινα Αράπκουλε είναι αντιπρόεδρος του Συλλόγου Φίλων Μουσείου Εθνικής Αντίστασης Λάρισας, πρώην αντιδήμαρχος Λάρισας, πρώην δήμαρχος του Καποδιστριακού Δήμου Γιάννουλης την περίοδο 2003-2007. Το κείμενο αποτελεί την ομιλία της στην παρουσίαση του βιβλίου του Σπύρου Κουζινόπουλου "Γεντί Κουλέ, η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης" που έγινε στις 22-1-2026 στους χώρους του Μουσείου Εθνικής Αντίστασης Λάρισας.