Tο Έκτακτο Στρατοδικείο Λάρισας

Είχε επιβάλει στα «πέτρινα χρόνια» του Εμφυλίου 529 θανατικές καταδίκες και ποινές φυλάκισης που έφταναν τους 160 αιώνες!

Οι παλιές φυλακές "Πυριτιδαποθήκης" Λάρισας. Εδώ κρατούνταν οι μελλοθάνατοι πριν οδηγηθούν στο εκτελεστικό απόσπασμα

Του Σπύρου Κουζινόπουλου

Το Έκτακτο Στρατοδικείο Λάρισας ιδρύθηκε στις 20 Ιουνίου 1946 και λίγο αργότερα, λόγω του μεγάλου αριθμού των υποθέσεων που εκδίκαζε και της πληθώρας των εξοντωτικών ποινών που επέβαλε, πρωτίστως σε αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης και μέλη και στελέχη του ΚΚΕ, διασπάστηκε σε δύο τμήματα. Συνολικά σύρθηκαν στα εδώλια του στρατοδικείου Λάρισας 5.329 πατριώτες, από τους οποίους οι 1.668 δικάστηκαν στο Α΄ τμήμα και οι υπόλοιποι 3.661 στο Β΄τμήμα.

Από αυτούς τους 5.329, οι 529 καταδικάστηκαν σε θάνατο, 397 σε ισόβια δεσμά, σε 556 επιβλήθηκαν ποινές φυλάκισης από 10 έως 20 έτη και σε άλλους 255 φυλάκιση μέχρι 10 χρόνια. Ο συνολικός χρόνος φυλάκισης στον οποίο καταδικάστηκαν οι δικαζόμενοι στο Α΄ και Β΄ Έκτακτο Στρατοδικείο Λάρισας αγωνιστές της Αριστεράς, ανέρχονταν σε 16.760 χρόνια ή 16 χιλιετίες ή 160 αιώνες.

Ενδεικτική της υπερβολικής σκληρότητας που διέκρινε τα δύο στρατοδικεία της Λάρισας ήταν μία ομαδική δίκη 16 κομμουνιστών στις 15 Μαίου 1947 που κατηγορούνταν για παράβαση του περιβόητου Γ΄ ψηφίσματος. Από αυτούς  τους 16 καταδικάστηκαν οι 15, δηλαδή ποσοστό 93,5%.Και οι ποινές που επιβλήθηκαν ήταν σε 6 άτομα η θανατική καταδίκη (ποσοστό 37,5%), σε  άλλους 7 τα ισόβια δεσμά (ποσοστό 43,7%) και στους υπόλοιπους 2 πολυετής φυλάκιση.

Εδώ πρέπει να αναφέρουμε ότι τα πρώτα χρόνια του αδελφοκτόνου σπαραγμού  και ειδικότερα τα έτη 1946-1948 τα δύο στρατοδικεία της Λάρισας εκδίκαζαν υποθέσεις αγωνιστών και από το νομό Μαγνησίας ή ακόμη και άλλων περιοχών της Θεσσαλίας, όπως των Τρικάλων και της Καρδίτσας. Όταν όμως φτάσαμε στην κορύφωση του Εμφυλίου και της σκληρότητας των αρχών, αποφασίστηκε στις 29 Απριλίου 1949 η ίδρυση Εκτάκτου Στρατοδικείου και στο Βόλο. Αυτό το δικαστήριο σκοπιμότητας λειτούργησε επί ένα έτος και μέχρι τις 30 Μαίου 1950 οπότε έκλεισε και οι αρμοδιότητές του μεταφέρθηκαν εκ νέου στο στρατοδικείο Λάρισας. Στο χρονικό αυτό διάστημα είχε εκδικάσει τις υποθέσεις 802 δημοκρατικών πολιτών της Μαγνησίας, επιβάλλοντας  σε 138 από αυτούς την εσχάτη των ποινών (ποσοστό  17%), σε άλλους 63 ή ποσοστό 8% την ποινή των ισόβιων δεσμών, σε 67 πολίτες ποινές κάθειρξης  από 10 έως 20 χρόνια (ποσοστό 8%) και σε άλλους 69 (ποσοστό 9%) φυλάκιση μέχρι 10 χρόνια.

Η πιο μεγάλη δίκη που έγινε στο στρατοδικείο του Βόλου ήταν στις 30 Ιουλίου 1949, ένα μήνα πριν το τέλος του Εμφυλίου, όταν δικάστηκαν ομαδικά 78 δημοκρατικοί πολίτες της Μαγνησίας από τους οποίους οι 27, δηλαδή ποσοστό  34,6% καταδικάστηκαν σε θάνατο και άλλοι 6 σε ισόβια.

Για να επιστρέψουμε όμως στο Έκτακτο Στρατοδικείο Λάρισας πρέπει να αναφέρουμε ότι εξετάζοντας τις ετυμηγορίες που εξέδωσαν τα Α΄ και Β΄ τμήματά του διαπιστώνουμε ότι το 86,43% αφορούσε άνδρες και το 13,57%  γυναίκες. Το ποσοστό αυτό για το Βόλο ήταν 71,05% άνδρες και 28,95% γυναίκες.

Πιο αναλυτικά η αναλογία ανδρών προς γυναίκες που δικάστηκαν στο Έκτακτο Στρατοδικείο Λάρισας ήταν το 1946 ποσοστό 94,4% προς 5,6%. Το 1947 έγινε 88,82% προς 10,18%, το 1948 πήγε στο 87,96% προς 12,04%. Το 1949 διαμορφώθηκε στο 80,33% προς 19,67%. Το 1950 μειώθηκε στη σχέση 84,99% προς 15,01% και τέλος το 1951 κατέληξε στην αναλογία 87,50% προς 12,50%. 

Οι καταδικασμένοι σε θάνατο από τα δύο έκτακτα στρατοδικεία της πόλης κλείνονταν μετά την καταδικαστική γι’ αυτούς απόφαση στις φυλακές της Λάρισας, από όπου στη συνέχεια οδηγούνταν για εκτέλεση στο λόφο Μεζούρλο, 5 χιλιόμετρα από το κέντρο της πόλης, εκεί όπου εκτελέστηκαν συνολικά την περίοδο του Εμφυλίου 450 περίπου κομμουνιστές. Μία από τις ομαδικές εκτελέσεις ήταν στις 20 Μαρτίου 1948, όταν πήραν από αυτόν εδώ το χώρο, όπου στέγαζε τις φυλακές της Πυριτιδαποθήκης  και σήμερα λειτουργεί ως Μουσείο Εθνικής Αντίστασης 10 αγωνιστές θανατοποινίτες, τους οποίους οδήγησαν στη συνέχεια και τουφέκισαν στο Μεζούρλο.

Προτομή του Τάκη Γαργαλιάνου στη Λάρισα

Η εκτέλεση του προέδρου του Εργατικού Κέντρου Λάρισας

Μία από τις εκτελέσεις που είχαν προκαλέσει αίσθηση στην κοινή γνώμη ολόκληρης της Θεσσαλίας αλλά και της υπόλοιπης χώρας, ήταν αυτή  ενός  λαμπρού αγωνιστή του προοδευτικού και συνδικαλιστικού κινήματος, του Τάκη Γαργαλιάνου, προέδρου του Εργατικού Κέντρου Λάρισας. Ο Γαργαλιάνος είχε συλληφθεί το 1946 για τη συνδικαλιστική και πατριωτική του δράση την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης και στάλθηκε εξορία. Στις αρχές του 1949 οι αρχές τον μετέφεραν σιδηροδέσμιο στη Λάρισα από την Ικαρία όπου ήταν εκτοπισμένος και τον πέρασαν από μία εικονική δίκη στο Έκτακτο Στρατοδικείο. Στη δίκη του, που έγινε στις 15 Απριλίου 1947, βασικός μάρτυρας κατηγορίας ήταν ένας υπενωμοτάρχης της Ασφάλειας που υποστήριξε ότι ο Γαργαλιάνος, ως πρόεδρος του Ε.Κ. Λάρισας «παρέσυρεν εις τον κομμουνισμό 4000 εργάτας». Μετά την θανατική καταδίκη του τον εκτέλεσαν στο Μεζούρλο τον Μάϊο του 1949.

Ήταν η εποχή που οι διωκτικές αρχές του επίσημου κράτους είχαν στραφεί με ιδιαίτερη μανία κατά των συνδικαλιστών κομμουνιστών και η Θεσσαλία είχε γνωρίσει έντονα εκείνο το κυνηγητό. Έτσι ο καπνεργάτης πρόεδρος του Εργατικού Κέντρου Καρδίτσας, Βαγγέλης Κορκόντζιαλος, θα παραπεμφθεί  στο Έκτακτο Στρατοδικείο Καρδίτσας, θα καταδικαστεί σε θάνατο και θα εκτελεστεί τον Σεπτέμβρη του 1948, ενώ θα συλληφθούν και θα φυλακιστούν και όλα τα μέλη της νόμιμης Εκτελεστικής Επιτροπής του ΕΚ Καρδίτσας, για να παραπεμφθούν στο Έκτακτο Στρατοδικείο Λάρισας, σε μία μαζική Δίκη συνολικά 58 ατόμων, με την κατηγορία της συνέργειας σε διάπραξη παραβάσεων που άπτονται του Γ΄ Ψηφίσματος.

Με βάση την κατηγορία περί «παρανόμων συναθροίσεων εν κλειστώ χώρω»), παραπέμφθηκαν στο Α΄ Τμήμα του Εκτάκτου Στρατοδικείου Λάρισας τον Αύγουστο του 1946 και 27 Βολιώτες εργάτες και εργάτριες (στην πλειοψηφία τους, υφαντουργοί), ύστερα από την άγρια επίθεση αστυνομίας και «παρακρατικών» του Καλαμπαλίκη.

Εκτός από τις φυλακές της Πυριτιδαποθήκες, ως χώροι κράτησης των πολιτικών κρατουμένων αγωνιστών της Αντίστασης στη Λάρισα χρησιμοποιούνταν επίσης ο Όρχος Αυτοκινήτων, τα Πυροβολικά, οι φυλακές των Στρατώνων και το Τάγμα Γεφυροποιών (Ειδική Ασφάλεια).

Στις φυλακές της Πυριτιδαποθήκης, ένα χώρο μόλις 80 τ.μ. βρίσκονταν κρατούμενοι τον Ιανουάριο του 1946 πάνω από 367 αγωνιστές και άλλοι 40 δωσίλογοι. Την ίδια ώρα ο αριθμός των υπόδικων στις φυλακές της Λάρισας από 447 που ήταν το 1946, πενταπλασιάστηκε το 1949. Οι φυλακισμένοι στις ίδιες φυλακές από 1.087 που ήταν το 1947, ανέβηκαν στους 1.600 το 1948 και ο αριθμός τους εκτινάχθηκε στους 2.062 το 1949, για να αρχίσει μειούμενος όσο πλησίαζε το τέλος του Εμφυλίου κι έτσι κατέβηκε στους 826 το 1950.

Στα τέλη του 1945 κρατούνταν στις φυλακές της Πυριτιδαποθήκης 309 πολιτικοί κρατούμενοι. Οι οποίοι, σε ένα υπόμνημα που είχαν αποστείλει στις 31-12-1945 περιέγραφαν τις συνθήκες κράτησής τους, χαρακτηρίζοντάς τες ως τραγικές και απελπιστικές. Όπως έγραφαν, στους δύο θαλάμους που στο σύνολό τους δεν ξεπερνούσαν τα 80 τετραγωνικά, ήταν στοιβαγμένα 148 άτομα, κυριολεκτικά ο ένας πάω στον άλλο, ενώ οι υπόλοιποι 69 είχαν τοποθετηθεί σε μία ξύλινη παράγκα, στημένη πάνω σε ένα βούρκο, με το κρύο και τη βροχή να μπαίνουν από παντού.

«Αφόρητη κατάσταση…»

Σε ένα ρεπορτάζ που δημοσιεύθηκε στην αθηναϊκή εφημερίδα Ελευθερία στις 3 Οκτωβρίου 1946 υπό τον τίτλο «Αγωνία κατέχει τους Θεσσαλούς», διεκτραγωδούνταν οι άθλιες συνθήκες που επικρατούσαν στις φυλακές της Λάρισας. Όπως αναφέρονταν:

«Ο αριθμός των κρατουμένων ανέρχεται σε 650, από τους οποίους οι 170 είναι γυναίκες και λαμβάνουν σαν μοναδική τροφή 140 δράμια ψωμί ημερησίως. Στα κρατητήρια επικρατεί κατάσταση αφόρητη. Ακαθαρσία, δυσοσμία, ζέστη. Όλοι τους νέοι άνδρες, γέροι, ανήλικα, ακόμη και γυναίκες με θηλάζοντα μικρά, είναι στοιβαγμένοι χωρίς να ξέρουν το γιατί. Όσοι συλλαμβάνονται από την Ασφάλεια και συλλαμβάνονται πολλοί, υφίστανται όλων των ειδών τα βασανιστήρια: φάλαγγα, κρέμασμα, συρμάτινο βούρδουλα κλπ. Ο υπάλληλος της Αγροτικής Τράπεζας Β. Φίλιος, γιός τέως βουλευτή του Λαϊκού Κόμματος, δάρθηκε τόσο πολύ ώστε του έσπασαν το χέρι. Ο γεωπόνος Ανδρέου πέθανε από βασανιστήρια. Δεν υπάρχει πλέον ίχνος ελευθερίας. Όποιος αναφέρει τη λέξη Δημοκρατία, εξαφανίζεται…»

Ήταν τέτοια η αγριότητα που επικρατεί στη Λάρισα όπως και στην υπόλοιπη χώρα την περίοδο του Εμφυλίου, ώστε ένα 15χρονο κορίτσι θα μεταφερθεί στο νοσοκομείο μετά την αιμόπτυση που έκανε στη διάρκεια των βασανιστηρίων που υπέστη. Ενώ μία άλλη νεαρή κοπέλα από τη Σελίτσανη (Ανατολή) Λάρισας μεταφέρθηκε στο δημοτικό νοσοκομείο της πόλης, ύστερα από τον άγριο βιασμό της διαδοχικά από τρεις άνδρες της ΕΣΑ και της Ασφάλειας.

Για αν αιτιολογήσει το γεγονός της σύλληψής της ο αξιωματικός υπηρεσίας της αστυνομίας στη Λάρισα ισχυρίστηκε ότι αυτή η βάρβαρη σεξουαλική κακοποίηση έγινε επειδή ο αδελφός της νεαρής «ήταν αντάρτης».

Όμως στο Έκτακτο Στρατοδικείο Λάρισας δεν δικάζονταν μόνο πολίτες από την πόλη και την ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλίας, αλλά και στρατιωτικοί. Με τις ποινές να είναι και στην περίπτωση αυτή ιδιαίτερα σκληρές.

Έτσι, σε μία δίκη που έγινε από τις 23 μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου 1946, με το στρατοδικείο της Λάρισας να συνεδριάζει στα παραπήγματα των Στρατώνων Τρικάλων, είχαν προσαχθεί κατηγορούμενοι 29 αξιωματικοί και 42 στρατιώτες καθώς και στελέχη του ΚΚΕ που κατηγορούνταν ότι ετοίμαζαν «ανταρσία» και ομαδικές λιποταξίες. Τελικά το δικαστήριο καταδίκασε 5 οπλίτες και έναν πολίτη σε θάνατο, άλλα 14 άτομα σε ισόβια δεσμά και 41 άτομα σε διάφορες ποινές φυλάκισης, ενώ 9 κατηγορούμενοι στρατιώτες αθωώθηκαν.

Σε μία άλλη ομαδική δίκη 104 ατόμων που διεξήχθη στις 25 Οκτωβρίου 1946 στο Έκτακτο Στρατοδικείο Λάρισας που συνεδρίασε αυτή τη φορά στην έδρα της 42^ης Ταξιαρχίας πεζικού, καταδικάστηκαν 9 άτομα στην ποινή του θανάτου, άλλοι 18 σε ισόβια, 9 άτομα σε κάθειρξη 20 ετών και 59 ακόμη σε διάφορες ποινές φυλάκισης.

Τέλος να πούμε ότι με απανωτές αποφάσεις του Έκτακτου Στρατοδικείου Λάρισας ολοκληρώθηκε η βάρβαρη επίθεση κατά της ελευθερίας του Τύπου με την επιχείρηση φίμωσης όλων των αριστερών εφημερίδων της Θεσσαλίας. Μία προσπάθεια που είχε ξεκινήσει με επιθέσεις ακροδεξιών παρακρατικών ομάδων στα γραφεία, τα πιεστήρια και τυπογραφεία τους και τη συντονισμένη καταστροφή τους. Και οδήγησε από τον πρώτο κιόλας καιρό της εφαρμογής του Γ΄ Ψηφίσματος, μετά από καταδικαστικές αποφάσεις του Εκτάκτου Στρατοδικείου Λάρισας, στο κλείσιμο σπουδαίων ΕΑΜικών Θεσσαλικών εφημερίδων. Όπως ήταν «Αλήθεια» του ΕΑΜ Λάρισας,  η  περίφημη «Αναγέννηση» του Βόλου, η Καρδιτσιώτικη «Φωνή της Καρδίτσας», η «Λαοκρατία» των Τρικάλων κ.α, χωρίς να αναφέρουμε βέβαια και τις άλλες εφημερίδες που εκδίδονταν από την ΕΠΟΝ, την οργάνωση «Εθνική Αλληλεγγύη»,  ή το ΚΚΕ.

Ιδιαίτερα σκληρό ήταν το χτύπημα των αρχών κατά του αντιστασιακού τύπου που κυκλοφορούσε εδώ στο νομό Λάρισας ακόμη από την περίοδο της κατοχής και μετά την απελευθέρωση, με σημαντικές εφημερίδες όπως η «Λαϊκή Φωνή», το «Δελτίο», ο «Επονίτικος Παλμός», η «Εργατική Φωνή», ο «Ιερολοχίτης», ο «Νεανικός Τύπος», η «Νίκη», η «Ελεύθερη Ζωή», το «Φλογοβόλο», ο «Κόκκινος Φρουρός», η «Φωνή του Ολύμπου» και δεκάδες ακόμη έντυπα που εκδίδονταν από το ΕΑΜ, την Εθνική Αλληλεγγύη, την ΕΠΟΝ, το ΚΚΕ σε όλο το νομό Λάρισας.

Το τελευταίο ΕΑΜικό έντυπο που έκλεισε στην περιοχή, ήταν η «Αναγέννηση» του Βόλου μετά την επίθεση παρακρατικών κατά των γραφείων της, στις 2 Αυγούστου 1946 και την τέταρτη κατά σειρά καταδίκη της και τη φυλάκιση του διευθυντή της Απόστολου Σίμου τον Σεπτέμβριο του 1947.  Και όμως η εφημερίδα αυτή συνέχισε να εκδίδεται και να κυκλοφορεί παράνομα μέχρι τον Οκτώβριο του 1948 όταν ανακαλύφθηκε ο μηχανισμός έκδοσης και διανομής της «Αναγέννησης» και 61 άτομα παραπέμφθηκαν στο στρατοδικείο από τα οποία εκτελέστηκαν τα 20. Και βέβαια να αναφέρουμε ότι την ίδια ακριβώς κατάληξη είχε κάθε ΕΑΜικό έντυπο σε ολόκληρη τη χώρα, με τις κρατικές Αρχές να πετυχαίνουν την απόλυτη φίμωση της Αριστεράς.

 

Τα στοιχεία αναφέρθηκαν κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Σπύρου Κουζινόπουλου «Γεντί Κουλέ, η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης» που έγινε στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης Λάρισας στις 22-1-2026 με πρωτοβουλία της ΕΣΗΕΘΣΤΕ και ΣΦΜΕΑΛ