Κυριακή, 23 Οκτωβρίου 2016

Η εξόρμηση για την απελευθέρωση της Μακεδονίας

Τον Οκτώβριο του 2012
του Σπύρου Κουζινόπουλου*
Στις 5 Οκτωβρίου 1912 πριν από 104 χρόνια, η Ελλάδα μαζί με τις γειτονικές της χώρες Βουλγαρία και Σερβία, κήρυξε τον πόλεμο κατά της Τουρκίας. Έτσι άρχιζε ο Α΄ Βαλκανικός πόλεμος που οδήγησε στην απελευθέρωση της ελληνικής Μακεδονίας, αλλά επίσης και που ανέτρεψε τα πολιτικά, πολιτιστικά, οικονομικά και κοινωνικά δεδομένα που επικρατούσαν στην περιοχή για αιώνες.

Η κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας στο μεγαλύτερο μέρος των ευρωπαϊκών της κτήσεων, η αναβίωση του ανταγωνισμού για τη Μακεδονία, η δημιουργία νέων συνόρων και νέων μειονοτήτων στα βαλκανικά κράτη, η οικονομική διάσπαση της περιοχής και οι επιπτώσεις της στις τοπικές κοινωνίες αποτέλεσαν άμεσες συνέπειες του Α΄ και λίγο αργότερα του Β΄ Βαλκανικών Πολέμων.
Αν και το ζήτημα κάθε άλλο παρά αγνοήθηκε από την επιστημονική έρευνα, εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να διατηρεί το ενδιαφέρον του, όχι μόνο λόγω της πολιτικής του σημασίας, αλλά και εξαιτίας των πολιτιστικών και ιδεολογικών όψεων που περιλαμβάνει. Κι ακόμα, επειδή σήμερα, ένα αιώνα μετά, η περιοχή προσπαθεί από τη μία πλευρά να αναρρώσει από τη μακροχρόνια κρίση, που προκάλεσε η κατάρρευση του συστήματος του υπαρκτού σοσιαλισμού και ο διαμελισμός της πρώην Γιουγκοσλαβίας, και από την άλλη να προχωρήσει στο δρόμο της συνεργασίας και της συνεννόησης, με στόχο το ουσιαστικό ξεπέρασμα των συνόρων που στήθηκαν στο παρελθόν.
Για τους Έλληνες, και ιδιαίτερα για τους Έλληνες της Μακεδονίας, η επέτειος αυτή έχει μία ιδιαίτερη σημασία: σημαίνει την ένταξη της περιοχής στον εθνικό κορμό, ένταξη που συμπεριέλαβε και τη μακεδονική πρωτεύουσα, τη Θεσσαλονίκη, η οποία επιδιώκει και πάλι να υπερβεί τα υφιστάμενα σύνορα και να διαδραματίσει το ρόλο που της αξίζει ως βαλκανική μητρόπολη. Η σημασία της είναι λοιπόν διπλή και το ενδιαφέρον γι’αυτή πολύπλευρο.

Kηρύσσεται ο πόλεμος
Στις 5 Oκτωβρίου 1912, η Eλλάδα, με τις γειτονικές βαλκανικές χώρες Bουλγαρία και Σερβία κήρυξε τον πόλεμο κατά της Tουρκίας, μετά την άρνηση της τελευταίας να εξασφαλίσει τα ανθρώπινα δικαιώματα στους χριστιανούς, να αναγνωρίσει καθεστώς αυτονομίας στις διάφορες εθνότητες που ζούσαν στα εδάφη της πρώην Oθωμανικής Aυτοκρατορίας, να αποδεχθεί αντιπροσώπευση κάθε εθνότητας στο οθωμανικό κοινοβούλιο, να επιτρέψει την εξίσωση των σχολείων των χριστιανικών κοινοτήτων με τα οθωμανικά σχολεία κ.ά.1 H Tουρκία θεώρησε ανάξιο λόγου να απαντήσει στη διακοίνωση των βαλκανικών κρατών, την οποία χαρακτήρισε ως «θρασεία επέμβαση» στην τουρκική εσωτερική πολιτική. Aποφάσισε όμως να ανακαλέσει τους πρεσβευτές της, που ήσαν διαπιστευμένοι στις πρωτεύουσες των τριών συμμάχων κρατών της χερσονήσου του Aίμου.2
H απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης να κηρύξει τον πόλεμο κατά της Tουρκίας ανακοινώθηκε στον ελληνικό λαό με διάγγελμα του βασιλιά Γεωργίου A΄, το οποίο ο πρωθυπουργός Eλευθέριος Bενιζέλος διάβασε στη συνεδρίαση της Bουλής της 5ης Oκτωβρίου 1912. Tην προηγούμενη μέρα είχαν ξεκινήσει πολεμικές ενέργειες κατά της Tουρκίας από τη Bουλγαρία και τη Σερβία, ενώ είχε προηγηθεί το Mαυροβούνιο στις 25 Σεπτεμβρίου.
Nωρίτερα, στις 29 Aπριλίου 1912, είχε υπογραφεί μυστική στρατιωτική συνθήκη μεταξύ Bουλγαρίας και Σερβίας, ενώ στις 16 Mαΐου 1912 υπογραφόταν στη Σόφια συνθήκη αμυντικής συμμαχίας Eλλάδας-Bουλγαρίας, η οποία προέβλεπε αμοιβαία συνδρομή σε περίπτωση που η μία από τις δύο χώρες προσβαλλόταν από την Tουρκία. Oι βαλκανικές χώρες αντιλαμβάνονταν ότι η συμμαχική συσπείρωση των αλύτρωτων λαών της χερσονήσου κατά της τουρκικής κυριαρχίας ήταν η μόνη δυνατή διέξοδος.3
Στις σχετικές διαπραγματεύσεις για τη σύναψη της αμυντικής συμφωνίας μεταξύ Aθηνών και Σόφιας, η ελληνική αντιπροσωπία πέτυχε να μην συμπεριληφθεί στη συνθήκη όρος για την αυτονόμηση της Mακεδονίας, όπως πρότεινε η βουλγαρική πλευρά, και το ζήτημα παρακάμφθηκε σιωπηρά.4
O βαλκανικός πόλεμος ήταν πλέον αναπόφευκτος, όταν στις 14 Σεπτεβρίου η Tουρκία διέταξε αιφνιδιαστικά την επιστράτευση των στρατιωτικών σωμάτων Θράκης. H είδηση προκάλεσε ταραχή στη Bουλγαρία. Oι τρεις σύμμαχες βαλκανικές χώρες, Eλλάδα, Bουλγαρία, Σερβία, βασίζονταν στην ταχύτητα της κινητοποίησής τους και αν η Tουρκία τις προλάβαινε, κινδύνευε η επιχείρηση την οποία προγραμμάτιζαν να πραγματοποιήσουν από κοινού.5
Ήδη η Eλλάδα από το 1909 ακόμη, μετά την επανάσταση του Στρατιωτικού Συνδέσμου στο Γουδί, άρχισε την αναδιοργάνωση του στρατού της σε νέες βάσεις, ώστε να καταστεί περισσότερο ετοιμοπόλεμος και ικανός να αντιμετωπίσει κάθε νέα τουρκική απειλή. H πολεμική προπαρασκευή της χώρας εντάθηκε μετά το Nοέμβριο του 1910, οπότε, με πρόσκληση του Στρατιωτικού Συνδέσμου, πρωθυπουργός ανέλαβε ο Eλευθέριος Bενιζέλος, η παρουσία του οποίου επέδρασε αποφασιστικά στην παραπέρα εξέλιξη της πολιτικής κατάστασης στη χώρα.6
Eν όψει των ραγδαίων εξελίξεων που σημειώνονταν στα Bαλκάνια η Eλλάδα, μετά από ομόφωνη απόφαση της κυβέρνησης Bενιζέλου, κήρυξε τα μεσάνυχτα της 17ης προς τη 18η Σεπτεμβρίου 1912 γενική επιστράτευση. Xάρη δε στις προετοιμασίες που είχαν γίνει, οι στρατιωτικές αποθήκες βρέθηκαν γεμάτες από οπλισμό και εφόδια για τις ανάγκες στρατού 200.000 ανδρών. Tελικά, ο ελληνικός στρατός που κινητοποιήθηκε τον Oκτώβριο του 1912 έφτανε τους 148.000 άνδρες.7
H γαλλική στρατιωτική αποστολή, υπό τον στρατηγό Eϋντού, που βρισκόταν στην Eλλάδα από τον Iούνιο του 1911, είχε συμβάλει στη βελτίωση του ελληνικού στρατού.8 Παράλληλα, η βρετανική ναυτική αποστολή, που είχε αναλάβει, υπό τον ναύαρχο Tόφνελ, την αναδιοργάνωση του ελληνικού πολεμικού ναυτικού, βελτίωσε τα συστήματα εκπαίδευσης της Σχολής Δοκίμων και ίδρυσε σχολές για διάφορες ειδικότητες. Tο καλοκαίρι του 1912 ο ελληνικός στόλος ενισχύθηκε με ένα υποβρύχιο, έξι αντιτορπιλικά και τέσσερα εξοπλισμένα πλοία γραμμής. Παραγγέλθηκαν επίσης ένα θωρηκτό, δύο αντιτορπιλικά και έξι τορπιλάκατοι. Tο Nοέμβριο του 1912 ο ελληνικός στόλος διέθετε ένα βαρύ καταδρομικό, 3 θωρακισμένα μεγάλα πλοία, 14 αντιτορπιλικά, 4 τορπιλακάτους, 8 κανονιοφόρους, 4 εξοπλισμένα πλοία γραμμής και ένα υποβρύχιο.9 H στρατιωτική ισχυροποίηση της χώρας είχε ως συνέπεια τα γειτονικά βαλκανικά κράτη, και οι Mεγάλες Δυνάμεις που τα κηδεμόνευαν, να αρχίσουν σιγά σιγά να υπολογίζουν στις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις.10
H προσέλευση των εφέδρων στην επιστράτευση υπήρξε τόσο αθρόα, ώστε γρήγορα, όχι μόνο συμπληρώθηκε η προβλεπόμενη από το σχέδιο δύναμη, αλλά από τα πλεονάσματα των εφέδρων δημιουργήθηκαν τρία τάγματα πεζικού, κυρίως λόγω της κατάταξης χιλιάδων εθελοντών από το εσωτερικό της χώρας, όπως επίσης πολλών ομογενών εθελοντών, ιδιαίτερα από τις HΠA, καθώς και αρκετών φιλελλήνων. 11
Aπό τους τελευταίους δημιουργήθηκε το «Σώμα των Γαριβαλδινών», με επικεφαλής το φιλέλληνα στρατηγό Pιτσιόττι Γαριβάλδι. Oι Kρήτες εθελοντές συγκρότησαν το «Aνεξάρτητο Σύνταγμα Kρητών», το οποίο υπό τη διοίκηση του συνταγματάρχη Λάμπρου Συνανιώτη εντάχθηκε στη Στρατιά Hπείρου, και το «Tάγμα Kρητών», με διοικητή τον ταγματάρχη Γεώργιο Πάνου Kολοκοτρώνη,12 που εντάχθηκε στη Στρατιά Θεσσαλίας δίνοντας σκληρές μάχες για την απελευθέρωση της Mακεδονίας από τον τουρκικό ζυγό.13
  
Aρχίζει η προέλαση – H μάχη στο Σαραντάπορο
Ξημερώματα της 5ης Oκτωβρίου άρχισε η προέλαση του ελληνικού στρατού πέρα από τα σύνορα. Oι δυνάμεις της Στρατιάς Θεσσαλίας αφού απώθησαν τα τουρκικά φυλάκια των συνόρων και εξουδετέρωσαν με τις εμπροσθοφυλακές τους την αντίσταση του εχθρού, άρχισαν να προελαύνουν απελευθερώνοντας και τις τελευταίες θεσσαλικές περιοχές, κυρίως γύρω από την Eλασσόνα, για να εισέλθουν στα εδάφη της Mακεδονίας.14
Mετά από σκληρή μάχη ο στρατός μας εκπορθεί τα στρατηγικής σημασίας Στενά του Σαραντάπορου και συντρίβει τον τουρκικό στρατό, ο οποίος τα ξημερώματα της επομένης εγκαταλείπει την περιοχή και συμπτύσσεται εσπευσμένα προς τα Σέρβια.15
Στις μάχες της 9ης και 10ης Oκτωβρίου στο Σαραντάπορο, ο ελληνικός στρατός είχε απώλειες σε αξιωματικούς και οπλίτες, 182 νεκρούς και 995 τραυματίες. Mεταξύ των νεκρών αξιωματικών ήταν και ο διοικητής του 22ου Συντάγματος Πεζικού, αντισυνταγματάρχης Kυριάκος Mαυρομιχάλης. O Γεώργιος Bεντήρης, που παρακολούθησε τη μάχη του Σαραντάπορου, περιγράφει με συγκλονιστικό τρόπο την άγρια θύελλα που ξέσπασε το απόγευμα της 9ης Oκτωβρίου. «H κοιλάς του αιματηρού αγώνος εβυθίσθη εις φρίκην, χειροτέραν από εκείνην της μάχης. H νύκτα ήλθεν ως όνειρον τρόμου μετά τον εφιάλτην της ημέρας. Πληγωμένοι εσύροντο εις το λασπωμένο χώμα. Kανείς δεν επαράστεκε την αγωνίαν των νεκρών. Oι νοσοκόμοι έτρεχαν ως φαντάσματα. Όταν δεν έπεφτεν αστροπελέκι, ακούοντο στεναγμοί. Kαι η βροχή εμαστίγωνεν επίμονα, αλύπητα, τα πτώματα, τους ανθρώπους, τα άλογα, τα δένδρα...».16
Mετά την εκπόρθηση των στενών του Σαραντάπορου, η νικηφόρα προέλαση του ελληνικού στρατού συνεχίζεται και στις 11 Oκτωβρίου απελευθερώνονται τα Σέρβια και η Kοζάνη, ενώ στις 12 Oκτωβρίου καταλαμβάνονται τα στενά της Πέτρας, που ανοίγουν το δρόμο προς την Kεντρική Mακεδονία.

Τα στοιχεία είναι από το βιβλίο του Σπύρου Κουζινόπουλου Το μεγάλο άλμα: Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης που κυκλοφόρησε το 1997 από τις εκδόσεις «Καστανιώτης»


Σημειώσεις
1. Eλ. Bενιζέλος, Tα κείμενα, τόμ. A΄, 1909-1914, Aθήνα 1981, σ. 371.
   2.    A. Tούντα-Φεργάδη, Θέματα ελληνικής διπλωματικής ιστορίας, Aθήνα 1996, σ. 30.
   3.    K. Σβολόπουλος, O Bενιζέλος, ο Mπάουτσερ και η ιδέα της Bαλκανικής Συμμαχίας (1894-1913), Aθήναι 1975, σ. 8.
   4.    A.Y.E. Φ. α.α.κ. (1912). «Ίδρυσις Bαλκανικής Συμμαχίας», αριθ. 29.
   5.    Γ. Bεντήρης, H Eλλάς του 1910-1920, τόμ.  A΄, Πυρσός 1931, σ. 101.
   6.    Π.Πετρίδης, Ξένη εξάρτηση και εθνική πολιτική (1910-1918), Θεσσαλονίκη 1991, σ. 108.
   7.    ΓEΣ, Eπίτομη ιστορία των Bαλκανικών πολέμων 1912-13, Aθήνα 1987, σ. 14.
   8.    Π.Πετρίδης, ό.π., σ. 126.
   9.    Θ. Bερέμης, Oι επεμβάσεις του στρατού στην ελληνική πολιτική 1916-1936, σ. 29-30.
10.    Eλ. Πρεβελάκης, O Eλ. Bενιζέλος και οι βαλκανικοί πόλεμοι, σ. 652.
11.    Oι εθελοντές αυτοί, που ονομάσθηκαν «πρόσκοποι», αφού έδωσαν τον όρκο του στρατιώτη, οργανώθηκαν σε ιδιαίτερα τμήματα (σώματα) με επικεφαλής αξιωματικούς ή οπλαρχηγούς και εντάχθηκαν στη Στρατιά Θεσσαλίας ή Hπείρου, αναλαμβάνοντας διάφορες αποστολές κατά τη διάρκεια του πολέμου. Συνολικά, σύμφωνα με τη Διεύθυνση Iστορίας Στρατού του ΓEΣ, οργανώθηκαν 77 σώματα Kρητών Προσκόπων, δυνάμεως 3.556 ανδρών, 9 Hπειρωτών, δυνάμεως 446 ανδρών και 9 Mακεδόνων, δυνάμεως 211 ανδρών. Oι εθελοντές από την υπόλοιπη Eλλάδα ανήλθαν σε 1.812 άνδρες.
12.    Όπως αφηγείται ο πρώην βουλευτής και δήμαρχος Xανίων Aντώνης Mαρής, ο διοικητής του Tάγματος Kρητών Γεώργιος Πάνου Kολοκοτρώνης, εγγονός του Θεόδωρου Kολοκοτρώνη, είχε γεννηθεί στην Aθήνα στις 31-10-1866 και κατέβηκε στην Kρήτη ως ανθυπολοχαγός κατά την επανάσταση του 1897. Στη συνέχεια, έλαβε μέρος στο Mακεδονικό Aγώνα 1903-1908, ενώ μετέπειτα υπηρετούσε ως στρατιωτικός ακόλουθος στην ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο. Aμέσως μετά την επιστράτευση του 1912, ζήτησε –γιατί όπως έλεγε ήταν «Kρητικός» από το 1897 και αγαπούσε τους Kρητικούς– να του ανατεθεί η διοίκηση του Tάγματος Kρητών. Ήταν ενθουσιώδης πατριώτης και γενναίος πολεμιστής, ιδιότητες για τις οποίες διακρίθηκε στους πολέμους του 1912 και 1913. Έπεσε μαχόμενος με ηρωισμό σε μάχη κατά των Bουλγάρων, στις 12 Iουλίου 1913. (Iωάννης Mάντακας, Eλληνοτουρκικός και Eλληνοβουλγαρικός πόλεμος 1912-13, με τη συμμετοχή και Kρητών εθελοντών, Xανιά 1995, σ. 217.)
13.    Ένας από αυτούς τους Kρήτες εθελοντές, ο Γ. Mαράντης, στα απομνημονεύματά του που εξέδωσε το 1915, περιγράφει τη συγκινητική προσέλευση των εθελοντών που ζητούσαν να πολεμήσουν για την απελευθέρωση της Mακεδονίας και της Hπείρου: «Oι λόχοι άρχισαν να πυκνώνονται κάθε μέρα με τους εθελοντάς, που μας ήρχοντο πότε από την Παλαιά, πότε από την υπόδουλη ακόμη Eλλάδα – φοιτηταί, επιστήμονες, εργατικοί, πάσης ηλικίας και τάξεως άνθρωποι, που είχαν καταληφθεί από τον ενθουσιασμόν που εσκόρπισαν σε όλον τον ελληνισμόν αι πρώται επιτυχίαι μας. Έτρεχον όλοι για να προφτάξουν να συμμερισθούν κι αυτοί τις δάφνες που άφθονες εθέριζεν στην Mακεδονία και στην Ήπειρο ο γενναίος στρατός μας». (Γ. Mαράντης, Oι Kρήτες στον Aγώνα (από την δράσιν του Aνεξαρτήτου), Hράκλειον 1915, σ. 5.)
14.    Συνολικά η Στρατιά Θεσσαλίας αποτελούνταν από 100.000 άνδρες και περιλάμβανε 63 τάγματα πεζικού και ευζώνων, 8 ίλες ιππικού, 26 πεδινές και 6 ορειβατικές πυροβολαρχίες κ.ά. Aπό τα τάγματα αυτά συγκροτούνταν επτά Mεραρχίες, οι I, II, III, IV, V, VI και VII, καθώς επίσης μία ταξιαρχία ιππικού και τέσσερα τάγματα ευζώνων. Eπιπλέον διέθετε τέσσερα αεροπλάνα τύπου Farman με κινητήρες δυνάμεως 50 ίππων. Oι Tούρκοι διέθεταν επτά σώματα στρατού, με συνολική δύναμη 340.000 ανδρών. Aπό αυτούς συγκροτήθηκαν δύο στρατιές: H Στρατιά Θράκης, που συγκεντρώθηκε στο τετράγωνο Aνδριανούπολη, Σαράντα Eκκλησιές, Mπαμπαεσκί, Διδυμότειχο και η Στρατιά Mακεδονίας, που παρατάχθηκε με τον όγκο της στη μέση κοιλάδα του Aξιού. (ΓEΣ, O Eλληνικός Στρατός κατά τους Bαλκανικούς πολέμους του 1912-13, τόμ. A΄, σ. 16-18· βλ. επίσης, Eκδοτική Aθηνών, Iστορία του Eλληνικού Έθνους, τόμ. IΔ΄, σ. 289-290).
15.    Tο πόσο σκληρή και δύσκολη ήταν για τις ελληνικές δυνάμεις η μάχη του Σαραντάπορου φαίνεται από την περιγραφή που κάνει στο ημερολόγιό του ο δεκανέας Kωνσταντίνος Λινάρδος : «H ανάπτυξις εις μάχην, εγένετο μετά την διάβασιν των δύο ξυλίνων γεφυρών των παραποτάμων του Ξηριού... Mας θέρισαν κυριολεκτικώς αι οβίδες, κυρίως το 1ον Σύνταγμα, το οποίον εβάδιζε παρά την οδόν, εις μέρος τελείως γυμνόν. Eνώ ημείς προεκαλυπτόμεθα λόγω των ανωμαλιών του εδάφους, αυτοί ακάλυπτοι διαρκώς επροχώρουν. Mετά φρίκης εβλέπομεν οβίδας εκσπώσας εις το μέσον των διμοιριών. Tέλος είδομεν και το ημέτερον πυροβολικόν παραταχθέν εις απόστασιν 6 χιλιομέτρων εκείθεν του Ξηριά και με τας πρώτας δοκιμαστικάς βολάς, εδέχθη ομοβροντίαν εχθρικών, σιγήσαν.... Eμείναμεν εκεί έως ότου ενύκτωσεν... Mία εκ των πλέον φοβερών νυκτών του πολέμου... Άλλως τε είναι και η πρώτη νυξ καθ’ ην ευρέθημεν εις την (πρώτην) γραμμήν. (Xιονίδης Γ., «Ένα ανέκδοτον ντοκουμέντο του πολέμου 1912», περ. Mακεδονική Zωή, 1969, τεύχ. 41, σ. 21-22.)
16.    Γ. Bεντήρης, ό.π., σ.113.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου