Τετάρτη, 27 Φεβρουαρίου 2019

Οι ευθύνες για το Ολοκαύτωμα του Μεσόβουνου

του Σπύρου Κουζινόπουλου
Στις 23 Οκτωβρίου 1941, ισχυρή δύναμη του 2ου τάγματος του 433ου Γερμανικού Συντάγματος Πεζικού, από οκτακόσιους και πλέον οπλισμένους σαν αστακούς στρατιώτες, με επικεφαλής τον διοικητή τους, ταγματάρχη της Βέρμαχτ Λούντβιχ Γκίμπελ, επέδραμε στο Μεσόβουνο Κοζάνης, μετά από πληροφορίες που είχε δώσει στις χιτλερικές αρχές Κατοχής ο Νομάρχης Κοζάνης Κωνσταντίνος Γεωργαντάς ότι στο χωριό υπήρχε "κομμουνιστική εξέγερσις". 

Το αποτέλεσμα εκείνης της επιδρομής είναι λίγο-πολύ γνωστό: Οι Ναζί εκτέλεσαν 165 άρρενες κατοίκους ηλικίας μεταξύ 16 και 60 χρόνων, άλλους 100 τους φυλάκισαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Πτολεμαίδας, πυρπόλησαν καταστρέφοντας ολοκληρωτικά τα 195 από τα συνολικά 200 σπίτια του Μεσόβουνου, ενώ τα γυναικόπαιδα σε άθλια κατάσταση διασκορπίστηκαν στα χωριά της Βέροιας, της Κοζάνης και της Φλώρινας.
Η αντίδραση των κατοίκων του Μεσόβουνου που προκάλεσε την εξέγερση, προέρχονταν από την ενέργεια του νομάρχη να καθαιρέσει τον αγαπητό σε όλους πρόεδρο της κοινότητας Ιωάννη Μαυρενά, πρόσωπο που οι ίδιοι οι Μεσοβουνιώτες είχαν υποδείξει και την τοποθέτηση στη θέση αυτή νέου κοινοτικού συμβουλίου, υπό τον Παύλο Κωνσταντινίδη, με το αιτιολογικό ότι "τα διορισθέντα μέλη της διοικούσης επιτροπής ήσαν νομιμόφρονα, νομοταγή και εθνικόφρονα, εν αντιθέσει προς τους απολυθέντας και την μεγάλην πλειονότητα των κατοίκων οίτινες ετύχανον κομμουνισταί διακηρύσσοντες ότι η κοινότητα αυτών δεν αναγνωρίζει νόμους και Αρχάς". 1
Ο νομάρχης Γεωργαντάς ενημέρωνε επίσης ότι οι κάτοικοι του Μεσόβουνου "διατελούσιν εις εντελώς απολίτιστον κατάστασιν τα δε 90% τούτων τυγχάνουσι κομμουνισταί εκ των μάλλον επικινδύνων". 2
Όταν στις 10 Οκτωβρίου 1941 ένα απόσπασμα της ελληνικής χωροφυλακής, συνοδευόμενο από δύο Γερμανούς πήγε στο Μεσόβουνο, συνέλαβε τον Μαυρενά και μία ακόμη γυναίκα, ενώ αναζήτησε για να συλλάβει άλλους 11 κατοίκους, οι οποίοι όμως είχαν προλάβει να κρυφτούν. Για το γεγονός, ότι δηλαδή με προδοσία δόθηκαν τα ονόματα των 11 καταζητούμενων, θεωρήθηκε υπεύθυνος ο νέος πρόεδρος Κωνσταντινίδης, με συνέπεια να τον σκοτώσει την ίδια ημέρα στην αυλή του σπιτιού του, ένα στέλεχος της αντιστασιακής οργάνωσης του χωριού, ο Κώστας Ιγνατιάδης. 3
Μετά την εξέλιξη αυτή, μία ομάδα 10-12 κατοίκων με επικεφαλής τον δάσκαλο Αλέκο Χατζητάσκο, οπλίστηκαν, αφόπλισαν τους χωροφύλακες που βρισκόταν στο χωριό και απέκτησαν τον έλεγχο των διαβάσεων που οδηγούσαν από το Μεσόβουνο προς τα γειτονικά χωριά Κομνηνά και Πύργοι. Στις 12 Οκτωβρίου 1941, ο νομάρχης Γεωργαντάς, μαζί με τον Εισαγγελέα Κοζάνης και με τη συνοδεία του Ανώτερου Διοικητή Χωροφυλακής και τον Διοικητή Χωροφυλακής Κοζάνης, μετέβησαν στο Φρουραρχείο και ενημέρωσαν τις γερμανικές αρχές για "την σημειωθείσαν στασιαστικήν εκδήλωσιν κατοίκων της κοινότητος Μεσοβούνου Επαρχίας Εορδαίας, εμπνεομένων από κομμουνιστικάς αρχάς". 4
Γνωρίζοντας φαίνεται το τι επρόκειτο να επακολουθήσει μετά από εκείνη την "ενημέρωση" των κατακτητών, ο νομάρχης Κοζάνης εκδίδει στις 15 Οκτωβρίου 1941 διαταγή, απειλώντας τους εξεγερμένους λόγω των αυθαιρεσιών του κατοίκους του Μεσόβουνου: "Πιστεύω απολύτως ότι θα συμμορφωθείτε. Εάν όμως δεν υπακούσητε εις τας συστάσεις και οδηγίας μου, η τύχη η οποία σας αναμένει ως και τας οικογενείας σας και το χωρίον σας, θα είναι φρικτή". 5
Τα όσα επακολούθησαν μία εβδομάδα μετά, ήταν όσα επακριβώς περιέγραφε στη διαταγή του ο κατοχικός νομάρχης Κοζάνης, καθώς η τύχη του Μεσόβουνου και των κατοίκων του ήταν με το ολοκαύτωμα του χωριού τους φρικτή.
Το μνημείο στο Μεσόβουνο για τα θύματα του Ολοκαυτώματος
Οι τεράστιες ευθύνες
Υπάρχουν ευθύνες για εκείνη την τεράστια καταστροφή; Υπάρχουν και μάλιστα πολλές, πέρα από τους επικεφαλής εκείνης της κινητοποίησης των κατοίκων που και πρόχειρη και πρόσκαιρη και ανοργάνωτη και χωρίς προετοιμασία ήταν.
Είναι εξόχως αποκαλυπτικό ένα έγγραφο του επί Κατοχής Υπουργείου Εσωτερικών που απευθύνονταν στο αντίστοιχο Υπουργείο Δημοσίας Ασφαλείας της κυβέρνησης κουίσλινγκς του Τσολάκογλου και αναφέρονταν σε μία έκθεση που είχε συντάξει ο νομάρχης Κοζάνης για τα γεγονότα του Μεσόβουνου. Με το έγγραφο επιρρίπτονταν ευθέως ευθύνες για ανικανότητα στο νομάρχη και τις άλλες αρχές της Κοζάνης για την εξέλιξη των γεγονότων. Όπως αναφέρονταν:
Όπως προκύπτει εκ του συνημμένου εγγράφου του νομάρχου Κοζάνης η εναντίον του χωρίου Μεσόβουνου ενέργεια των Γερμανών, προεκλήθη υπό των Ελληνικών αρχών και ειδικώς υπό του Νομάρχου, Εισαγγεγλέως και Ανωτέρου Διοικητού Χωροφυλακής. Εκ της προσεκτικής αναγνώσεως του προς το Γερμαν. Φρουραρχείον εγγράφου του κ. Γεωργαντά (νομάρχου) προκύπτει ότι αι ανωτέρω ελληνικαί αρχαί επέδειξαν ανικανότητα να προλάβουν ή και να καταστείλουν την εξέγερσιν. Εύρον εύκολον την λύσιν της προσφυγής εις τους Γερμανούς. Ουδείς επεσκέφθη τους εξεγερθέντες κατοίκους, ουδείς προσεπάθησε δια της πειθούς να καταστείλη την έξαψίν των. Είναι απαράδεκτον ότι πάντες οι κάτοικοι μετέσχον κομμουνιστικής εξεγέρσεως και είναι απαράδεκτον εν πάση περιπτώσει να γίνηται έκκλησις προς χρήσιν των γερμανικών όπλων, χωρίς αφ' ενός μεν να εξαντληθή παν άλλο μέσον προηγουμένως, αφ' ετέρου δε να μη ζητηθή προηγουμένως η γνώμη της Γεν. Διοικήσεως ή του Υπουργείου. 6
Ενδεχομένως ο νομάρχης Γεωργαντάς να ακολούθησε στην περίπτωση αυτή πιστά μία οδηγία του δωσίλογου πρωθυπουργού Τσολάκογλου που έλεγε ότι σε περίπτωση κατά την οποία θα υπήρχε αντίσταση στην επιβολή των καταναγκαστικών μέτρων στον πληθυσμό, τότε οι νομάρχες να ζητούν “τη συνδρομή των αρχών της Κατοχής”. Αναφέρονταν στο έγγραφο του Τσολάκογλου:
Αφορμήν λαβόντες εξ αναφοράς του Νομάρχου Χαλκιδικής ανακοινούμεν υμίν ότι όταν παρίσταται ανάγκη επιβολής του Κράτους του Νόμου δια καταναγκαστικών μέτρων, μη διστάζετε να ζητήτε την συνδρομήν των αρχών της Κατοχής όταν τα παρ' υμίν διατιθέμενα όργανα της Εκτελεστικής Εξουσίας λόγω του περιορισμένου αριθμού των ή εξ άλλης αιτίας, καθίσταται ανεπαρκή ή ανίκανα να επιβάλλουν την τάξιν και εφαρμόσουν τα υπό της κυβερνήσεως διατασσόμενα μέτρα. Τοιαύτη παρά των αρχών κατοχής ενίσχυσις των προσπαθειών υμών τη αιτήσει μάλιστα υμών προκαλουμένη πόρρω απέχουσα από του να θεωρείται ως επέμβασις εις τα εσωτερικά ημών πράγματα, είναι λογική και ενδεδειγμένη...7
Καταλήγοντας, δεν αντέχουμε στον πειρασμό να μην αναρωτηθούμε: Ο Νομάρχης Κοζάνης, όπως και οι υπόλοιποι Νομάρχες της κατεχόμενης από τους χιτλερικούς Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας (στην Ανατ. Μακεδονία και Θράκη ήταν Βουλγαρική Κατοχή), υπάγονταν στη Γενική Επιθεώρηση Νομαρχιών Μακεδονίας, που είχε την έδρα της στη Θεσσαλονίκη, με Γενικό Επιθεωρητή τον Συνταγματάρχη Αθανάσιο Χρυσοχόου. Δεδομένου ότι ιεραρχικά προϊστάμενος του νομάρχη Κοζάνης ήταν ο Γενικός Επιθεωρητής Νομαρχιών Μακεδονίας, κανονικά ο νομάρχης Γεωργαντάς έπρεπε να απευθυνθεί στον Γεν. Επιθεωρητή Χρυσοχόου, να τον ενημερώσει για το πρόβλημα που είχε δημιουργηθεί στο Μεσόβουνο και να πάρει από αυτόν οδηγίες για το πως έπρεπε να ενεργήσει. Το έπραξε κάτι τέτοιο; Ενημέρωσε τον Χρυσοχόου; Πήρε οδηγίες; Αυτό παραμένει ένα άγνωστο σημείο που δεν φωτίστηκε επαρκώς όλα αυτά τα χρόνια, ίσως και εξαιτίας της καταστροφής των αρχείων της Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας και του Υπουργείου Βορείου Ελλάδος αμέσως μετά τη μεταπολίτευση.
Πάντως, είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι οι απόψεις του Χρυσοχόου συμπίπτουν απολύτως με αυτές του Γεωργαντά σχετικά με τα αίτια που προκάλεσαν την αντίδραση των κατοίκων: Ήταν έργο των ...”βουλγαροκομμιουνιστών” και οφείλονταν σε Βουλγαρική υποκίνηση, για να συκοφαντήσουν στις Γερμανικές κατοχικές Αρχές τον ελληνικό πληθυσμό. Ο Γεωργαντάς, ακόμη από τις 19 Οκτωβρίου 1941, τέσσερις ημέρες πριν τη σφαγή, ενημερώνει το υπουργείο Εσωτερικών του Τσολάκογλου ότι «ως η Χωροφυλακή εξηκρίβωσε, την εξέγερσιν υπέθαλψεν και παρασκεύασεν ο ως άνω βουλγαροκομμουνιστής διδάσκαλος Χατζητάσκος, όργανον του Βουλγαρικού Κομιτάτου, ίνα διαβάλη το Ελληνικόν στοιχείον παρά ταις Γερμανικαίς Αρχαίς ως εχθρικώς διακείμενον προς αυτάς». Το ίδιο ακριβώς επιχείρημα χρησιμοποιεί αμέσως μετά την απελευθέρωση και ο Χρυσοχόου, που υπήρξε και ο εμπνευστής της φαεινούς “αποκάλυψης” ότι, όλη συλλήβδην η εαμική Αντίσταση στη Μακεδονία οφειλόταν σε “βουλγαρική υποκίνηση”. Και όπως έγραψε ο πρώην Γενικός Επιθεωρητής Νομαρχιών Μακεδονίας, ο Χατζητάσκος «υπήρξεν αποδεδειγμένως όργανον της βουλγαρικής προπαγάνδας και βάσει εντολών αυτής εξήγειρε τους κατοίκους, ίνα παραστήση αναρχουμένην την περιοχήν». 8
Και επειδή ενδεχομένως η θεωρία του αυτή θα μπορούσε να καταρριφθεί, ο Χρυσοχόου θα προσθέσει και μία ακόμη πληροφορία: Ότι η εξέγερση των κατοίκων στο Μεσόβουνο οργανώθηκε χάρη στη “γενναία ουζοποσία ευέξαπτων τινών”, κι έτσι επενέβησαν οι Γερμανοί, “πληροφορηθέντες την ανταρσίαν” 9 χωρίς να λέει φυσικά και από ποιον την πληροφορήθηκαν.
Διαβάστε επίσης για το ολοκαύτωμα του Μεσόβουνου: https://farosthermaikou.blogspot.com/2015/10/23-1941.html


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
  1. ΙΑΥΕ, φακ.4, υποφ. 5α," Έκθεσις επί της εκδηλωθείσης ανταρσίας των κατοίκων του Μεσοβούνου" .
  2. Στράτος Δορδανάς, Το αίμα των αθώων, αντίποινα των γερμανικών αρχών κατοχής στη Μακεδονία 1941-1944, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθήνα 2007, σ. 94
  1. Αλέκος Χατζητάσκος, "Η καταστροφή του Μεσόβουνου", περιοδικό Εθνική Αντίσταση, τεύχος 1, Απρίλης 1962, σ. 58
  2. Στράτος Δορδανάς, Το αίμα των αθώων, ό.π., σ. 96
  3. ΙΑΥΕ, 1945, φακ. 4, 5α υποφ., Ελληνική Πολιτεία, Νομαρχία Κοζάνης, Αριθμ. 221, "Διαταγή προς τους κατοίκους Μεσοβούνου", Πτολεμαίδα, 15-10-1941.
  4. ΙΑΥΕ, φακ.4, 5α υποφ.: Γεν. Γγραμματεύς Υπ. Εσωτερικών προς Υπουργείον Δημοσίας Ασφαλείας, Υπασπιστής, 27-10-1941
  5. Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης, 1941, φακ.3, 1ος υποφ.: Ελληνική Πολιτεία, Γραφείον Προέδρου Κυβερνήσεως, Αρ. 99, “Προς άπαντας τους Νομάρχας, Επάρχους Γ.Δ.Μ., Ανωτ. Διοικήσεις Χωροφυλακής, Κεντρ. Και Δυτ. Μακεδονίας, Αστυν. Διοίκησιν Θεσσαλονίκης, Λιμεναρχείον Θεσσαλονίκης και Δημάρχους Θεσσαλονίκης και Βεροίας”, Αθήνα 23-8-1941
  6. Αθανάσιος Χρυσοχόου, Η Κατοχή εν Μακεδονία, τ.Β1, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1950, σ. 56.
  7. Αθανάσιος Χρυσοχόου, Η Κατοχή εν Μακεδονία, τ.Α΄, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1949, σ. 23.



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου