Από τον Μάη του '36 στο Γεντί Κουλέ και την Ακροναυπλία

του Σπύρου Κουζινόπουλου

Μετά τη δολοφονική επίθεση της χωροφυλακής κατά των απεργών της Θεσσαλονίκης, στις 9 Μαίου 1936 πολλοί από τους 700 συλληφθέντες στα αιματηρά εκείνα γεγονότα, που σημάδεψαν βαθιά την ιστορία της πόλης, θα μεταφερθούν στο Επταπύργιο, αφού προηγουμένως κακοποιηθούν άγρια στα αστυνομικά τμήματα για να “ομολογήσουν” ότι η εξέγερση που ακολούθησε το πογκρόμ κατά των εργατών οφείλονταν σε "πραξικόπημα των κομμουνιστών για να καταλάβουν την εξουσία". Θα ακολουθήσει η μεταγωγή τους στην Ακροναυπλία  1

Ένα δημοσίευμα της εφημερίδας Μακεδονία στις 14-5-1936 για την αστυνομοκρατία στη Θεσσαλονίκη

Οι περισσότεροι από τους συλληφθέντες τις μέρες που ακολούθησαν την καταστολή του απεργιακού κινήματος, είχαν φυλακισθεί αρχικά στα κρατητήρια του 31ου Συντάγματος πεζικού και ανάμεσά τους εργάτες, επαγγελματίες, έγκυες γυναίκες αλλά και παιδιά ηλικίας 15-16 ετών, χωρίς να γνωρίζουν όλοι τους λόγους της σύλληψης και της κράτησής τους. Επίσης στις Νέες Φυλακές Θεσσαλονίκης κρατούνταν 22 άτομα και 3 ανήλικα παιδιά.  2

Όπως είναι γνωστό μετά το αιματοκύλισμα του εργατικού κόσμου της Θεσσαλονίκης η πόλη στρατοκρατούνταν επί αρκετές μέρες, ενώ ακόμη και στις πλατείες Ελευθερίας και Δικαστηρίων είχαν στρατοπεδεύσει με τις σκηνές τους δύο λόχοι στρατού.  3

Δέκα μέρες μετά τα γεγονότα, 22 από τους προφυλακισμένους που κρατούνταν ακόμη, εξέδωσαν έκκληση, καταγγέλοντας ότι “κλείστηκαν στη φυλακή χωρίς κανένα λόγο, ενώ οι δολοφόνοι αφέθηκαν ελεύθεροι”. Αναφέροντας επίσης ότι μετά τη σύλληψή τους κακοποιήθηκαν άγρια από τους άνδρες της Ασφάλειας.  4

Οι εφημερίδες της εποχής καυτηρίαζαν τις συλλήψεις και την αστυνομοκρατία

Οι συλλήψεις και οι προφυλακίσεις για τα γεγονότα της 9ης Μαίου 1936 συνεχίστηκαν όλο το επόμενο διάστημα, Έτσι στις αρχές Ιουνίου εκείνου του έτους συνελήφθησαν γνωστά συνδικαλιστικά στελέχη της Θεσσαλονίκης όπως ο πρόεδρος της Ενωτικής Επιτροπής της διοίκησης του Εργατικού Κέντρου Θεσσαλονίκης Χαράλαμπος Μελανεφίδης, ο σιδηροδρομικός Χρήστος Κανάκης, μετέπειτα δήμαρχος Αμπελοκήπων, ο Γραμματέας του σωματείου Καφεζυθεστιατορίων Σταμάτης Δαλδογιάννης, ο Γενικός Γραμματέας του σωματείου Αυτοκινητιστών Νίκος Μανέκας κ.α. Επίσης ο διευθυντής της κομμουνιστικής εφημερίδας “Λαϊκή Φωνή”, Αδάμ Μουζενίδης, ένα από τα κεντρικά πρόσωπα αργότερα στην υπόθεση Πολκ και ο ανταποκριτής του Ριζοσπάστη στη Θεσσαλονίκη, Γιώργος Τσιτήλος.  5

Τα άτομα αυτά καθώς επίσης μερικοί από τους πρωτεργάτες της απεργιακής εκείνης κινητοποίησης, όπως ο Γενικός Γραμματέας του Ενωτικού Εργατικού Κέντρου Θεσσαλονίκης Ζαφείρης Βεκίδης, ο πρόεδρος των τροχιοδρομικών, Δημήτρης Κωνσταντινίδης, ο πρόεδρος της Κεντρικής Απεργιακής Επιτροπής Σάββας Σαββόπουλος κ.α., μετά από κάποιο διάστημα φυλάκισής τους στο Γεντί Κουλέ, οδηγήθηκαν εξόριστοι στον Άη-Στράτη και τη Φολέγανδρο, για να μεταφερθούν στη συνέχεια στην Ακροναυπλία και από εκεί στο εκτελεστικό απόσπασμα. 6

Η φωτογραφία είναι από το ιστολόγιο του φίλου Γιώργου Σιούλα "Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδος 1909-1974"

Οι πολιτικοί κρατούμενοι Επταπυργίου κατά τη δικτατορία Μεταξά

Στις φυλακές Επταπύργιο θα μεταφερθούν πολλοί από τους αντιπάλους της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936 μετά τη σύλληψή τους. Κυρίως στελέχη του ΚΚΕ και συνδικαλιστές που είχαν πρωτεύοντα ρόλο στα γεγονότα του Μάη 1936, πριν οδηγηθούν στις «στρατιωτικές φυλακές κράτησης κομμουνιστών», στην Ακροναυπλία, όταν αυτές άνοιξαν το 1937.  7

Καθ' όλη τη διάρκεια της τετραετούς δικτατορικής διακυβέρνησης από τον Ιωάννη Μεταξά, όσοι συλλαμβάνονταν για αντίσταση κατά του απολυταρχικού καθεστώτος, μετά τα άγρια βασανιστήρια στα οποία υποβάλλονταν στην Ειδική Ασφάλεια Θεσσαλονίκης, με φάλαγγα, ρετσινόλαδο, πάγο και ηλεκτροσόκ, οδηγούνταν στη συνέχεια στο Γεντί Κουλέ, μέχρι να ορισθεί ο τόπος οριστικής εκτόπισης ή φυλάκισής τους.  8

O Γρηγόρης Πασαλίδης που σαν νεολαίος, μέλος της ΟΚΝΕ, μετείχε στα γεγονότα της 9ης Μαίου 1936 στη Θεσσαλονίκη και βρέθηκε εκείνη τη μέρα δίπλα στην καπνεργάτρια Αναστασία Καρανικόλα την ώρα της δολοφονίας της από χωροφύλακες στην πλατεία Κολόμβου, θα καταδικαστεί λίγο μετά την επιβολή της δικτατορίας Μεταξά σε φυλάκιση 6 μηνών για τη συμμετοχή του στις απεργιακές εκείνες κινητοποιήσεις και θα κλειστεί στις φυλακές Επταπυργίου. Όπως μας αφηγήθηκε:

“Τον καιρό που έμεινα φυλακισμένος στο Γεντί Κουλέ, ήταν αρκετοί αριστεροί κρατούμενοι μέσα, όπως ο αδελφός του ποιητή Πάνου Θασίτη, Βασίλης, ο Γραμματικόπουλος, ο Τσαγκάρης, ο Σαλονικίδης κ.α. που είχαν φυλακιστεί για ανυπακοή στα μέτρα έκτακτης ανάγκης του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. Λίγο μετά που μπήκα στο φοβερό αυτό κάτεργο και με κλείσανε στο 2ο θάλαμο, παρακίνησα τους συγκρατουμένους μου και κηρύξαμε απεργία πείνας, διαμαρτυρόμενοι για τις άθλιες συνθήκες κράτησής μας. Η απεργία κράτησε μια εβδομάδα και έληξε άδοξα, μια και η διεύθυνση κατάφερε να τη “σπάσει”, ενώ εμένα σαν πρωταίτιο, με κλείσανε για 17 μέρες στην απομόνωση, δίχως φως και ήλιο, σαν τον τυφλοπόντικα. Ευτυχώς που οι περισσότεροι πολιτικοί κρατούμενοι ήμασταν από τη Θεσσαλονίκη και με το φαγητό που μας έστελναν από έξω οι συγγενείς μας, καταφέρναμε να συμπληρώσουμε το άθλιο συσσίτιο της φυλακής. Μόνο το επισκεπτήριο ήταν εκείνη την περίοδο ελαστικό, κι έτσι κατορθώναμε να βάζουμε στο Γεντί διάφορα πράγματα, ακόμη και εφημερίδες που η ανάγνωσή τους απαγορεύονταν αυστηρά”. 9

Ηά εφημερίδα Βραδυνή, δημοσίευε σατυρικό ποίημα του μεγάλου ευθυμογράφου ΠΟΛ ΝΟΡ για τον δολοφόνο των εργατών αστυνομικό διευθυντή Ντάκο: "Για να μην σκοτιζόμαστε του κάκου, ευρήκαμε τον τρόπο: μπαμ και κάτου"

 

Οι φυλακές της πόλης θα γεμίσουν από πολιτικούς κρατούμενους όταν στα τέλη Μαίου 1938 τα όργανα του καθεστώτος θα προβούν σε εκτεταμένες συλλήψεις μελών του «Λαϊκού Αντιδικτατορικού Μετώπου Θεσσαλονίκης» που είχε δημιουργήσει η Επιτροπή Πόλης του ΚΚΕ με εκπρόσωπό της τον ανώτερο δημόσιο υπάλληλο του υπουργείου Συγκοινωνίας, Κώστα Μπασιάκο και τη συμμετοχή γνωστών πολιτικών όπως ο πρόεδρος του Αγροτικού Κόμματος, πρώην βουλευτής και πρώην δήμαρχος Κιλκίς Κώστας Γαβριηλίδης και αρκετών πρώην υπουργών και βουλευτών του κόμματος των Φιλελευθέρων όπως οι Δίγκας, Ζάννας, Λεβαντής και Τερζόγλου και άλλους που εκπροσωπούσαν διάφορα μικρά κόμματα.  10

Οι συλλήψεις αυτές, 94 τον αριθμό, επέφεραν σοβαρό πλήγμα στην οργάνωση Θεσσαλονίκης του ΚΚΕ, καθώς εκτός από γνωστά καθοδηγητικά στελέχη της, μεταξύ των οποίων και ο καθηγητής στο 5ο γυμνάσιο της πόλης, Περικλής Καλοδίκης, η Ασφάλεια συνέλαβε και απλά μέλη των κομμουνιστικών πυρήνων των τραπεζοϋπαλλήλων, των καθηγητών Μέσης Εκπαίδευσης, των δασκάλων, των εμποροϋπαλλήλων, των τριατατικών, των υπαλλήλων της Ελευθέρας Ζώνης Θεσσαλονίκης κ.α. 11   Επί μέρες οι τοπικές εφημερίδες δημοσίευαν τις φωτογραφίες και σύντομα βιογραφικά, κυρίως με την κομματική δραστηριότητα των συλληφθέντων.  12

Ώρα συσσιτίου για τους κρατούμενους κομμουνιστές στην Ακροναυπλία

Η παράνομη κομμουνιστική οργάνωση Θεσσαλονίκης, ήταν κατά τη δικτατορία Μεταξά η δεύτερη σε αριθμό στελεχών του ΚΚΕ στην Ελλάδα. Συμβάδιζε σε αντιδικτατορική δράση με τις αντίστοιχες οργανώσεις της Αθήνας και του Πειραιά, ενώ κατέβαλε ιδιαίτερες προσπάθειες για τη δημιουργία «Λαϊκού Αγροτικού Μετώπου» με τη συνδρομή παλιών πολιτευόμενων, έχοντας σαν βάση την προ της δικτατορίας συμμαχία Σκλάβαινα-Σοφιανόπουλου.  13

Καθ' όλη τη διάρκεια της δικτατορίας οι εφημερίδες κατ΄ εντολή των Μεταξικών αρχών δημοσίευαν φωτογραφίες και δηλώσεις μετανοίας αντιπάλων του καθεστώτος, μεταξύ των οποίων και κάποιων που είχαν προηγουμένως φυλακιστεί στο κάτεργο του Γεντί Κουλέ. Οι πολίτες αυτοί, αφού πέρασαν από τα μπουντρούμια της Ασφάλειας και «σωφρονίστηκαν» δεόντως, αφήνονταν ελεύθεροι. Οι δηλώσεις μετανοίας ήταν ένα ελεεινό μέσον που χρησιμοποίησε η δικτατορία για να συντρίψει ηθικά και συνειδησιακά τους αντιφρονούντες αντιπάλους της.  14

Στο Επταπύργιο θα κλειστεί αρχικά και ένας ακόμη δραστήριος συνδικαλιστής που είχε πάρει μέρος στις μεγάλες απεργιακές κινητοποιήσεις του Μάη του 1936, ο τσαγκάρης Στέφανος Λασκαρίδης, στέλεχος του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ. Είχε συλληφθεί την Πρωτοχρονιά του 1938 για «κομμουνιστική δραστηριότητα» και αμέσως οδηγήθηκε στο «σφαγείο», όπως ονομαζόταν η αίθουσα ανακρίσεων της Ειδικής Ασφάλειας Θεσσαλονίκης όπου θα υποβληθεί σε φριχτά και απάνθρωπα βασανιστήρια για να αποκαλύψει τους συνεργάτες του. Κι όταν αρνηθεί επίμονα να το κάνει, τότε οι υπάνθρωποι βασανιστές θα τον πετάξουν στις 31 Ιανουαρίου 1938 από την ταράτσα του κτιρίου με αποτέλεσμα να βρει το θάνατο. Οι δήμιοί του θα προσπαθήσουν να καλύψουν το έγκλημά τους, αποδίδοντας την πράξη τους σε «αυτοκτονία», αναγράφοντας  στο δελτίο της Ειδικής Ασφάλειας Θεσσαλονίκης:

«Εν Θεσσαλονίκη την 31ην Ιανουαρίου 1938 συλληφθείς ο κομμουνιστής υποδηματεργάτης Λασκαρίδης Στέφανος και προσαχθείς εις το Γραφείον του διοικητού Ασφαλείας, όπως προβεί [..] εις δήλωσιν μετανοίας, επί τοσούτον συνεσκοτίσθη, μη δυνάμενος να συμβιβάση το αίσθημα της αποκηρύξεως των ιδεωδών του εν σχέσει με το καθήκον του προς την έννομον τάξιν, ώστε καθ' ην ώραν [...] ήρχισε να γράφη την δήλωσιν αποκηρύξεως του κομμουνισμού, διέκοψεν αποτόμως ταύτην και ριφθείς από του παραθύρου ηυτοκτόνησε”.  15

 Τα στοιχεία είναι από το βιβλίο του Σπύρου Κουζινόπουλου "Γεντί Κουλέ η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης" που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΙΑΝΟΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1.      Σπύρος Κουζινόπουλος (επιμέλεια) Ο ηρωϊκός Μάης της Θεσσαλονίκης του '36, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1979, σ. 68. Επίσης, Σπύρος Κουζινόπουλος, Γεντί Κουλέ η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης, ΙΑΝΟΣ, Θεσσαλονίκη 2025, σ. 93-95

2.      Εφημερίδα Μακεδονία, 14 Μαίου 1936

3.      Εφημερίς των Βαλκανίων, 14 Μαίου 1936

4.      Εφημερίδα Ριζοσπάστης, 20 Μαίου 1936

5.      Εφημερίδα Ριζοσπάστης, 6 Ιουνίου 1936

6.      Σπύρος Κουζινόπουλος, Ο ηρωϊκός Μάης της Θεσσαλονίκης του ’36, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1979, σ. 68-69

7.      Τον Απρίλιο του 1941 όταν το μεταξικό καθεστώς παρέδωσε τους πολιτικούς κρατούμενους στους Γερμανούς, κρατούνταν εκεί 600 περίπου άτομα. Ανάμεσά τους τα ηγετικά στελέχη και βουλευτές του ΚΚΕ Γιάννης Ιωαννίδης, Κώστας Θέος, Μιχάλης Σινάκος, Ανδρέας Τζήμας, Βασίλης Βερβέρης, Διονύσης Μενύχτας, Μήτσος Παπαρήγας, Στέλιος Σκλάβαινας, Γιάννης Ζεύγος, Παντελής Πουλιόπουλος, Αντώνης Φλούντζης κ.α.

8.       Στη διάρκεια φρικτών βασανιστηρίων, οι βασανιστές εκπαραθύρωσαν από την ταράτσα της Ειδικής Ασφάλειας Θεσσαλονίκης, στη Λεωφόρο Στρατού, στις 31 Ιανουαρίου 1938, τον τσαγκάρη Στέφανο Λασκαρίδη, μέλος της παράνομης αντιδικτατορικής οργάνωσης του ΚΚΕ, όταν αρνήθηκε να υπογράψει “δήλωση μετανοίας”. 

9.      Συνέντευξη Γρηγόρη Πασαλίδη στον Σπύρο Κουζινόπουλο, Μάϊος 1979

10.  Κωνσταντίνος Τενεκετζής “Πολιτικές δυνάμεις και δικτατορία της 4ης Αυγούστου (1936-1940). Διδακτορική διατριβή. ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2000, σ. 177

11.  Εφημερίδα Μακεδονία, 3, 4 και 6 Ιουνίου 1938, Επίσης, εφημερίδα Το Φως, 3, 4, 5 και 7 Ιουνίου 1938.

12.  Εκτεταμένες συλλήψεις και εγκλεισμός των συλληφθέντων στο Επταπύργιο είχαν πραγματοποιηθεί στη Θεσσαλονίκη και στις αρχές του 1939. Ανάμεσά τους, όπως είχαν ανακοινώσει οι αρχές του δικτατορικού καθεστώτος ήταν ο γραμματέας της Κομματικής Οργάνωσης Θεσσαλονίκης Κώστας Βασάλος και διάφορα μέλη της Επιτροπής Πόλης όπως οι Παύλος Νεφελούδης, Νίκος Μάγγος, Θεόδωρος Παπάζογλου, Νίκος Ζαγουρτζής κ.α., ενώ ανακαλύφθηκαν και δύο παράνομα τυπογραφεία. Τον Ιούλιο του 1939 υπήρξε νέο ισχυρό πλήγμα με τη σύλληψη του στελέχους του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ Μιχελίδη, κάτι που οδήγησε σε εξάρθρωση του παράνομου μηχανισμού σε ολόκληρη σχεδόν τη Μακεδονία. Διέφυγε ένα μικρό μόνο τμήμα του Μ.Γ. που εγκαταστάθηκε μυστικά στον οπωρώνα Μιχαλούση στις παρυφές της πόλης των Σερρών, οργανώνοντας από εκεί τις προσπάθειες ανασυγκρότησης των κομματικών οργανώσεων. Βλέπε σχετικά και Γεώργιος Σανίδας, “Παράνομα δίκτυα του ΚΚΕ στην περιοχή Θεσσαλονίκης κατά τον εμφύλιο και την πρώτη μετεμφυλιακή περίοδο”. Διδακτορική διατριβή, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2021, σ. 99.

13.  Τάσος Βουρνάς, Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας, Πατάκης, Αθήνα Ιανουάριος 2013, σ. 495.

14.    Κώστας Τομανάς Χρονικό της Θεσσαλονίκης 1921-1944, Νησίδες, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 186.

15.     Συλλογικό, Ιστορία της Αντίστασης 1940-45 , Αυλός, Αθήνα 1979, σ.32 και Βασίλης Νεφελούδης: Ακτίνα Θ', Εστία, Αθήνα 2007, σελ.158.